Τόνγκα, ποίηση και Αλέκος Φασιανός

Ένα θηρίο βρυχάται ακόμη 

μες στης αβύσσου τους σκοτεινούς ωκεανούς 

αρματωμένο κι έτοιμο

από καιρούς αλήσμονους και βάθη ξεχασμένα 

πίσω στον κόσμο των γιορτών της πλάσης και των ζώντων 

να κατακτήσει απαιτεί με βιάση αδικημένη με βία ανεκτική και με οργή 

τα πρωτοτόκια που από πάντα δικαιούταν 

σαν από χρόνια και αιώνες αθέμιτα αρπαγμένα

τη θέση την κυρίαρχη την πρώτη 

την προσωπική 

για μια στερνή αμετάκλητη φορά

πάνω στο θυσιαστήριο της ερημώσεως.

~ Εύα

*****

----  φωτό από εδώ.

*****

"Πολλές φορές έκλαιγα, κρυφά, γιατί δεν μπορούσα να καταλάβω τι είναι ζωγραφική." 

~ Αλέκος Φασιανός

       ~ Αλέκος Φασιανός, χθες έφυγε ένας ακόμη μεγάλος Έλληνας ζωγράφος.

*****

 ---- φωτό από εδώ.

*****

Τόνγκα και Αλέκος Φασιανός, τα δύο μεγάλα γεγονότα της ημέρας. Το πρώτο, ένα γεωλογικό θαύμα της  φύσης. Το δεύτερο, ένα εικαστικό θαύμα της ανθρώπινης φύσης.  Και τα δύο ήρθαν για να αλλάξουν τον κόσμο. 

Και τον άλλαξαν. 

Αντίο, κ. Φασιανέ.

Με αγάπη,

Εύα 💗

Η δική μου Φρίντα

Πολλά είναι αυτά που αντιτίθενται με το ύφος του blog. Είναι τέχνη κοσμική, είναι κυρίως αυτοπροσωπογραφίες, η καλλιτέχνιδα είναι καθαρόαιμη αριστερή, άρα επαναστάτρια, άρα αντικομφορμίστρια, φεμινίστρια και ό,τι άλλο μπορείς να σκεφτείς επ' αυτού.

Όμως η Φρίντα είναι η δική μου Φρίντα. Έχει πονέσει όσο λίγοι, σωματικά και ψυχικά. Σκέψου τις κάπου 38 εγχειρήσεις στις οποίες έπρεπε να υποβληθεί προκειμένου απλά να μπορεί να ζει, τον πόνο που συζούσε μαζί της και που είχαν γίνει πρακτικά συγκάτοικοι. Ζωή να σημαίνει πόνος και πόνος ζωή. Ή θάνατος. Ή και τα δύο μαζί. Ο πόνος είχε καθορίσει τα πάντα στη ζωή της, δεν γίνεται αλλιώς, τον χαρακτήρα της, τον εαυτό της, τις σχέσεις με τους γύρω της. Και αυτό τον πόνο, η Φρίντα Κάλο, η μεξικανή ζωγράφος με τον τόσο προσωπικό χαρακτήρα, τον μετουσίωσε σε δημιουργία και τέχνη. Έκανε τον πόνο της σφραγίδα και στιγμάτισε την ιδιοσυγκρασία της, αυτή την αδέσμευτη, την επαναστατική, την αληθινή. Σαν απάντηση σε όλα αυτά που της στέρησε η χαρά της ζωής; Σαν εκδίκηση;

Όχι η δική μου Φρίντα. Πήρε όλη την ασχήμια της κατάστασης που αναγκάστηκε να επωμιστεί χωρίς να φταίει, κέρδισε τον "άτυχο κλήρο", όπως λένε συνήθως οι γιατροί όταν σηκώνουν τα χέρια ψηλά, και όλα αυτά τα μίζερα και σκοτεινά τα μετέτρεψε σε χρώματα εκρηκτικά πάνω στον καμβά, αλλά και μέσα στο σπίτι της, το διάσημο πλέον casa azul, το λουλακί σπίτι, τον μικρό της επίγειο παράδεισο και πάνω στα πλουμιστά παραδοσιακά μεξικάνικα ρούχα της, και τα πολύπλοκα εξωτικά χτενίσματά της και τα τεράστια κοκκάλινα κολιέ και πελώρια δαχτυλίδια της. Μια παιδική χαρά χρωμάτων που ωστόσο πλαισίωναν τόσο αντιθετικά το σταθερά σοβαρό της πρόσωπο, το διαπεραστικό βλέμμα που μιλά κατευθείαν στην ψυχή παραγκωνίζοντας τα δήθεν, τα γιατί και τα επειδή. 

Δεν στέκομαι στα ιδεολογικά της κρεσέντο, ήταν και η εποχή τέτοια στην οποία έζησε, μια εποχή επαναστάσεων ανά τον κόσμο, παρόλο που δεν με βρίσκουν σύμφωνη, ούτε και στη στάση ζωής της με τις όποιες προσωπικές και διαπροσωπικές επιλογές που έκανε, που και εκείνα με βρίσκουν κάθετα απέναντι.

Όμως, είναι η Φρίντα. Η δική μου Φρίντα, με την οποία έχω ταυτιστεί πολύ περισσότερες φορές από όσες ίσως θα ήθελα. Γνώριμος συγκάτοικος ο πόνος, όμως η Φρίντα του έδωσε πρόσωπο, σχήμα και μορφή. Του έδωσε χρώμα και τον απέταξε. Απέταξε τον πόνο, όπως απέταξε και τον φόβο του θανάτου. Απέταξε τη δειλία, το τι θα πει ο κόσμος. Την λάτρεψα γι' αυτό. Όταν φτάνεις κοντά στα σκαλοπάτια του θανάτου, αυτό που "θα πει ο κόσμος" λίγο σε ενδιαφέρει πλέον. Γιατί εκεί κοντά, μια ανάσα απόσταση από το κατώφλι, δεν υπάρχει ομίχλη, δεν υπάρχει παραπέτασμα και βλέπεις πλέον καθαρά τα πάντα, τους ανθρώπους, τη ζωή, τον χρόνο, όλα στα αληθινά τους χρώματα και τις αρχέτυπες αλήθειες που ξεπερνούν τις περιορισμένες δυνατότητες του ανθρώπινου νου. Αυτή την αλήθεια γνώρισα στη Φρίντα Κάλο, αυτή την ανόθευτη καθάρια αλήθεια που όλοι μας αναζητούμε και σπανίως βρίσκουμε.  

Καλή χρονιά!

Καλημέρα, καλημέρα και καλή χρονιά σε όλους!

Πρώτη ανάρτηση για φέτος, με αφορμή ένα δώρο έκπληξη που προστέθηκε στις χριστουγεννιάτικες αγορές: ένα ετήσιο ημερολόγιο τοίχου από πολυκατάστημα της Αθήνας, το οποίο φέτος αφιερώθηκε σε έναν ζωγράφο που αγαπώ πολύ, τον Σπύρο Παπαλουκά. Μοντέρνος ζωγράφος με βαθιά αίσθηση της ελληνικότητας, αλλά και του θρησκευτικού στοιχείου, με μια μοναδικότητα στην πινελιά γεμάτη συναίσθημα και ήθος που λάμπει μέσα στη διακριτικότητά του κατατάσσοντάς τον -για μένα- στους κορυφαίους καλλιτέχνες της χώρας μας. Αγαπώ τα έργα του, τα θαυμάζω και συνομιλώ μαζί τους.
Στο πίσω μέρος του ημερολογίου αναγράφεται ένα σύντομο βιογραφικό του αγαπημένου Έλληνα ζωγράφου:

Σπύρος Παπαλουκάς

Ο Σπύρος Παπαλουκάς (1892-1959) ήταν διακεκριμένος Έλληνας ζωγράφος και αγιογράφος με καταλυτική επίδραση στα σύγχρονα καλλιτεχνικά ρεύματα. 

Το 1906 φτάνει στον Πειραιά από τη γενέτειρά του, τη Δεσφίνα Φωκίδας, για να εξασκήσει την τέχνη του σε εργαστήρι ζωγραφικής και αγιογραφίας. 

Από το 1909 έως το 1916 φοιτά στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και κατά τη διάρκεια των σπουδών του κερδίζει πλήθος διακρίσεων σε καλλιτεχνικούς διαγωνισμούς. Έπειτα, βάζει πλώρη για το Παρίσι και συνεχίζει τις σπουδές του στις Σχολές Grande Chaumiere και Ecole Julien, παίρνοντας μέρος σε πολυάριθμες καλλιτεχνικές εκθέσεις. 

Το 1923 επισκέπτεται το Άγιο Όρος, όπου και μένει για έναν ολόκληρο χρόνο μελετώντας τη βυζαντινή ζωγραφική και τις τοπογραφίες. Το ταξίδι αυτό έμελλε να σημαδεύσει τη μετέπειτα πορεία του, διαπλάθοντας με ένα ξεχωριστό τρόπο την καλλιτεχνική του ταυτότητα. 

Τα έργα του αποτελούν ένα γόνιμο και αρμονικό συγκερασμό των διδαγμάτων της βυζαντινής τέχνης και των αφομοιωμένων εκφραστικών μορφών της σύγχρονης ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Ο ιμπρεσιονισμός των Σεζάν, Ματίς και Βαν Γκογκ συναντά την πνευματικότητα των βυζαντινών αγιογραφιών, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός μοναδικού καλλιτεχνικού κράματος που ανέδειξε τον Παπαλουκά ως τον "μεγάλο ανανεωτή της ελληνικής ζωγραφικής που στερέωσε τον ελληνικό μοντερνισμό", όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ιστορικός τέχνης Τάκης Μαυρωτάς. 

Το σχέδιο αποτελούσε ανέκαθεν τον πυρήνα της εικαστικής δράσης του καλλιτέχνη, καθώς μέσα από αυτό αποσκοπούσε στην αποτύπωση της γαλήνιας ενατένισης της ζωής, ενώ παράλληλα τη δημιουργική του ταυτότητα συνέθεσαν τα τοπία, οι νεκρές φύσεις και τα πορταίτα. 

Η επίδραση του Παπαλουκά στους σύγχρονούς του αλλά και στους μεταγενέστερους Έλληνες ζωγράφους ήταν καταλυτική, καθώς με το έργο του απέδειξε πως η μοντέρνα τέχνη και η ελληνικότητα δεν είναι δύο έννοιες ασύμβατες.

*  Μένω στην "αποτύπωση της γαλήνιας ενατένισης της ζωής". Η γαλήνια ενατένιση της ζωής θα είναι το μότο μου για φέτος. Αυτή θα είναι η επιδίωξή μου, σε αυτό θα αποσκοπώ και ο απολογισμός μένει να κριθεί στο τέλος του έτους.

*  Μένω επίσης στην πνευματικότητα που εκπέμπει το έργο ενός καλλιτέχνη με ήθος και ευγένεια, χαρακτηριστικά που αγαπώ σε όλους τους ανθρώπους αντίστοιχης στόφας.

* Το έργο που απεικονίζεται στο ημερολόγιο του 2019 φέρει τον τίτλο:

"Χαγιάτι Πρωτάτου Αγ. Όρος" 1924, μέγεθος 59Χ52cm, λάδι.

* Το ετήσιο ημερολόγιο 2019 είναι διαθέσιμο στα καταστήματα Πλαίσιο. Η προώθηση προϊόντος είναι ανιδιοτελής.

Πολλές ευχές για χρόνια πολλά, καλά και ευτυχισμένα, πρώτα μέσα μας, για να λάμψει και το έξω από εμάς στη συνέχεια. Να μεταλαμπαδευτεί στους δικούς μας, τις οικογένειές μας, τις δουλειές μας, το κοινωνικό μας περιβάλλον, τη χώρα μας που παιδεύεται και βάλλεται πανταχώθεν. Η αφετηρία ξεκινάει από μέσα!

Με αγάπη,

Εύα 💗

'Van Gogh Alive' στο Μέγαρο Μουσικής

Ο λόγος που πήγα ήταν επειδή λατρεύω τον Van Gogh. Εννοώ, τον λατρεύω. Έχω ασχοληθεί άπειρες ώρες με το έργο του, τη ζωή του, έχω διαβάσει όλες τις βιογραφίες που έχουν γραφτεί για αυτόν, έχω διαβάσει την αλληλογραφία του με τον αδελφό του, ο οποίος και τον συντηρούσε μέχρι τα στερνά, το ταξιδιωτικό ημερολόγιο του Γκωγκέν Νόα Νόα, στο οποίο κάνει αναφορά στη διαμονή του στο Κίτρινο Σπίτι της Αρλ, όπου ο Βαν Γκογκ ήλπιζε πως θα το μετέτρεπε σε εικαστικό κέντρο για να φιλοξενούνται οι ζωγράφοι που θα ήθελαν να αιχμαλωτήσουν, όπως κι εκείνος, το φως της νότιας Γαλλίας. Είδα τους πίνακές του στο μουσείο του Λονδίνου, στο Λούβρο, ταξίδεψα ως την Ολλανδία για να δω από κοντά το σύνολο του έργου του του στο μουσείο του Άμστερναμ, το Rijksmusevm, που είναι αφιερωμένο εξ' ολοκλήρου σε αυτόν.

Όταν λοιπόν ο Νίκος μου πρότεινε να πάμε να δούμε την έκθεση που έχουν διοργανώσει στο Μέγαρο Μουσικής, ήμουν διστακτική. Όχι επειδή θα έβλεπα ξανά Van Gogh, απεναντίας. Όμως, .. δεν ξέρω πώς να το εξηγήσω. Μου φαινόταν κάλπικο μια ολόκληρη ομάδα καλλιτεχνών, διοργανωτών, τεχνικών κ.ο.κ. να βασίζουν το αποτέλεσμα του έργου τους (σε επέκταση την επιτυχία της έκθεσης) στο έργο κάποιου άλλου. Μου φαινόταν σαν 'μαρκετίστικη' εκμετάλλευση, έστω, χρησιμοποίηση, του ίδιου του ζωγράφου.

Πήγα, ωστόσο, περισσότερο από περιέργεια. Ναι, ήταν εντυπωσιακό και ναι, σε έβαζε κατά κάποιον τρόπο μέσα στην τέχνη του. Όχι όμως έτσι όπως ήθελα. Όχι αγνά. Σε αποστόμωναν τα εφέ και οι εντυπωσιασμοί έτσι ακριβώς όπως καθηλώνουν τα εφέ του Χόλιγουντ στις αμερικανικές ταινίες και από ουσία μηδέν. Έμεινε στην επιφάνεια, στο θεαθήναι. Και σε καθήλωνε με τα τεράστια πάνελς, τις ημι-3D αποτυπώσεις και τις γρήγορες εναλλαγές που δεν σου άφηναν χρόνο και χώρο να σκεφτείς, να νιώσεις, να επικοινωνήσεις με τον δημιουργό.

Κάπως έτσι μου φάνηκε. Αυτό που για μένα άξιζε στην έκθεση ήταν ο ίδιος. Η αξία του. Η διαχρονικότητά του. Για μένα, πάλι, δεν χρειάζονταν όλες αυτές οι γαρνιτούρες. Ο Βαν Γκογκ είναι ο Βαν Γκογκ, αυτό φτάνει από μόνο του και περισσεύει. Τον έβλεπα στα μεγάλα ταμπλώ, το βλέμμα του που έκρυβε τον ψυχισμό του όλο, το παράπονό του πως δεν τον καταλάβαινε κανείς - πώς θα μπορούσε άλλωστε να τον καταλάβει η εποχή του, αφού δεν ανήκε σε αυτήν, την είχε ξεπεράσει; - τα λόγια του τα γεμάτα λυρισμό και ποίηση που ξεχείλιζαν από αγάπη για τη ζωή και τους ανθρώπους και φυσικά τους πίνακές του που λάτρεψα και με παρακίνησαν να τα δω και πάλι, για άλλη μία φορά, από κοντά.

Ωστόσο, οι πίνακες έλειπαν. Στη θέση τους υπήρχε η εικονική πραγματικότητα, μια ψηφιακή εκδοχή τους. Αισθάνθηκα ότι γινόταν θύμα και πάλι από μια εποχή και πάλι αλλότρια, και πάλι αδύναμη να τον καταλάβει... Αισθάνθηκα το παράπονο στο βλέμμα του πιο επίκαιρο από ποτέ και λυπήθηκα αφάνταστα...

Έφυγα από την έκθεση με θλίψη. Πήγα να δω τον λατρεμένο μου Vincent σε μία έκθεση αφιερωμένη σε αυτόν και ο ίδιος, η ουσία του, η παρακαταθήκη του, η ποίησή του, η ομορφιά του, όλα απουσίαζαν. Πώς εξάλλου να στριμώξεις σε δύο διαστάσεις και μερικά εφέ ένα αστέρι; Η θέση του είναι στον ουρανό.

Αλλά, τουλάχιστον είδα κάτι. Κόσμο πολύ που πήγαν εκεί να δουν Βαν Γκογκ, αντί για οτιδήποτε άλλο. Έστω κι έτσι, ψηφιακά. Κάτι είναι κι αυτό. Μια εισαγωγή. Μια υποψία. Τουλάχιστον ξαναθυμήθηκα γιατί τον λατρεύω. Γιατί ταξίδεψα στη μισή Ευρώπη για να τον βρω. Ο κόσμος μένει στο δυνατό φως του ήλιου που αποτυπώνεται με επιτυχία, τα έργα του όμως έχουν κι ένα άλλο φως διαφορετικό, το φως της ψυχής του, την απίστευτη διαύγεια της τέχνης του ακόμα κι όταν το μυαλό του είχε σκοτεινιάσει, ιδίως τότε. Γιατί τότε κάνουν στην άκρη όλα τα εφέ και η παραζάλη των αισθήσεων και της τεχνολογίας και μένει η ουσία. Τότε βλέπεις τον πραγματικό καλλιτέχνη, το πραγματικό έργο και τότε εξηγούνται, αποκαλύπτονται μάλλον, όλα.

Οι κήποι του Monet

Οι κήποι του ιμπρεσιονιστή ζωγράφου Claude Monet δημιουργήθηκαν εκ του μηδενός από τον ίδιο όταν αποφάσισε να τους μετατρέψει σε κύρια πηγή έμπνευσης στην τέχνη του. Μακριά από το πολύβοο Παρίσι και μέσα στην αγκαλιά της φύσης για τα τελευταία τριάντα χρόνια της ζωής του, ο Μονέ βρήκε σε αυτό το ειδυλλιακό περιβάλλον την αποκλειστική πηγή των εικαστικών θεμάτων του.

Ίριδες, καμπανούλες, τουλίπες, κλαίουσες, νάρκισσοι, ιβίσκοι, η διάσημη λίμνη με τη γιαπωνέζικη γεφυρούλα (η οποία έγινε και δική μας πηγή έμπνευσης στο εξοχικό, θα σας τη δείξω όταν θα είναι έτοιμη) και, φυσικά, τα περίφημα νούφαρα, τα τελευταία έργα της ζωγραφικής του καριέρας, που σήμερα θεωρούνται από τα πιο ακριβοπληρωμένα έργα τέχνης παγκοσμίως, όλα έχουν ζωγραφιστεί εκτός ατελιέ, με τη ζωντανή παρουσία του ζωγράφου μπροστά στο θέμα του, όπως αυτό τροποποιείται ανταποκρινόμενο κάθε φορά στο φως του ήλιου, στο ιρίδισμα του νερού, στο ρυτίδισμα της επιφάνειάς του από τον άνεμο κάθε στιγμή της ημέρας και σε κάθε αλλαγή του καιρού.

Οι κήποι αναπτύσσονται σε μια έκταση πολλών στρεμμάτων, στα οποία απασχολούνταν πλήθος κηπουρών προκειμένου να βρίσκονται πάντοτε σε άριστη κατάσταση. Ο ίδιος ο ζωγράφος έδωσε ολόκληρη μάχη με τις τοπικές αρχές και αρμόδιες υπηρεσίες για να εγκριθεί η αίτησή του για εκτροπή του παραπόταμου του Σηκουάνα, ώστε να περνάει πλέον μέσα από την ιδιωτική του έκταση και να μπορέσει να φτιάξει στη συνέχεια τον παράδεισο που ονειρευόταν.

Σήμερα η εξοχική κατοικία του Μονέ με τους καταπράσινους κήπους της στην επαρχία Giverny της βόρειας Γαλλίας αποτελεί πόλο έλξης χιλιάδων επισκεπτών ανά τον κόσμο. Ακολουθεί ένα ολιγόλεπτο φιλμ, γυρισμένο το καλοκαίρι του 1915, από τον γάλλο ηθοποιό, συγγραφέα και κινηματογραφιστή Sasha Guitry. Η κάμερά του παρακολουθεί τον Μονέ μια ηλιόλουστη μέρα να ζωγραφίζει ντυμένος στα λευκά τον πίνακα που έχω επισυνάψει στην ανάρτηση στην καρδιά του αγαπημένου του κήπου, μια σπάνια καταγραφή του ζωγράφου επί τω έργω.

Κλείνω με μερικές φωτογραφίες (από το διαδίκτυο) του κήπου όπως τον βλέπει ο επισκέπτης σήμερα, που από μόνος του αποτελεί ένα έργο τέχνης απαράμιλλης ομορφιάς, ο ζωντανός πίνακας - παρακαταθήκη του ζωγράφου, όπως ακριβώς τον οραματίστηκε.

Πειράματα τέχνης

Some more art experiments, a photo by Eva Psarrou on Flickr.

Λάδι πάνω σε ξύλο
Γραμμές και χρώματα
Πειράματα τέχνης..

Paint me as I am..

Paint me as I am, a photo by eve.ps on Flickr.

.. rough with age and gashed with wars
show my visage as you find
less than truth my soul abhors."

J.T. Fields

Η φωτογραφία τραβήχτηκε τον περασμένο Οκτώβρη στο Ναύπλιο. Οι καλλιτέχνες που βλέπετε εν δράσει ήταν θαμώνες ενός ξενοδοχείου λίγο πιο πάνω από την πλατεία του -ανακαινισμένου- Αρχαιολογικού Μουσείου Ναυπλίου, οι διαχειριστές του οποίου εκείνη την ημέρα έτυχε να έχουν διοργανώσει αυτό το υπαίθριο μάθημα ζωγραφικής / διαγωνισμό στον προαύλιο χώρο του.

Το θέαμα με τους συμμετέχοντες προσηλωμένους στο δημιούργημά τους, μπογιές και διαλυτικά, πινέλα και καμβάδες όλα σε πλήρη ανάπτυξη, ήταν από μόνο του ένα εικαστικό θέαμα και, αφού δεν μπορούσα να συμμετάσχω, έκανα το αμέσως επόμενο εικαστικό δυνατό: το αποθανάτισα με τη μηχανή μου!

Οι πρασινωπές σκιάσεις που καλύπτουν εδώ κι εκεί το θέμα είναι οι φυλλωσιές από τα αναρριχητικά φυτά που κάλυπταν τον φράχτη του κήπου του ξενοδοχείου με τα τόσο δημιουργικά - και ξεσηκωτικά βεβαίως :) - events του.

"Κρυμμένος κώδικας" στα μάτια της Μόνα Λίζα

Το μυθιστόρημα του Νταν Μπράουν «Κώδικας Ντα Βίντσι» μπορεί να μην απέχει τελικά και πολύ από την πραγματικότητα, καθώς ιστορικοί τέχνης ανακάλυψαν μικροσκοπικούς αριθμούς και γράμματα στα μάτια της αινιγματικής Μόνα Λίζα.

Το 500 ετών αριστούργημα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι αποτελεί μυστήριο αρκετό καιρό τώρα. Ακόμη και σήμερα, η πραγματική ταυτότητα της γυναίκας με το γοητευτικό χαμόγελο παραμένει αβέβαιη. Μέλη της ιταλικής Εθνικής Επιτροπής Πολιτιστικής Κληρονομιάς αποκάλυψαν πως μεγεθύνοντας υψηλής ανάλυσης φωτογραφίες των ματιών της Μόνα Λίζα, μπορούν να εντοπιστούν γράμματα και αριθμοί. «Στο γυμνό μάτι τα σύμβολα δεν είναι ορατά, αλλά με μεγεθυντικό φακό φαίνονται ξεκάθαρα», εξηγεί ο Σιλβάνο Βινσέντι, πρόεδρος της Επιτροπής.

Στο δεξί μάτι φαίνεται να αποτυπώνονται τα γράμματα LV, τα οποία μπορεί να αποτελούν τα αρχικά του ονόματος του καλλιτέχνη, ενώ στο αριστερό μάτι υπάρχουν σύμβολα, που δεν είναι όμως τόσο προσδιορίσιμα. «Είναι πολύ δύσκολο να τα καθορίσουμε καθαρά, αλλά φαίνεται να είναι τα γράμματα CE ή μπορεί να είναι το γράμμα B – πρέπει να θυμόμαστε ότι ο πίνακας είναι σχεδόν 500 ετών, συνεπώς δεν είναι τόσο ξεκάθαρος όσο όταν πρωτοζωγραφίστηκε».

Van Gogh: Ο πυρετός του χρώματος

Για μια ακόμη χρονιά το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο του Ιδρύματος Ευγενίδου υποδέχεται τους φίλους του με μια νέα φαντασμαγορική όσο και τρυφερή ταινία αφιερωμένη σε έναν από τους μεγαλύτερους ζωγράφους όλων των εποχών: τον Βίνσεντ Βαν Γκογκ. Πρόκειται για την νέα ταινία θόλου «VAN GOGH: Ο πυρετός του χρώματος», μέσα από την οποία ο τεράστιος θόλος του Πλανηταρίου θα γεμίσει με το εκθαμβωτικό κίτρινο των χωραφιών με τα καλαμπόκια αλλά και με το βαθύ μπλε του έναστρου νυκτερινού ουρανού, που με τόση ομορφιά αποτύπωσε στον καμβά ο «μαέστρος» του χρώματος Βαν Γκογκ.

Η ταινία, που ξεκίνησε να προβάλλεται στο κοινό στις 22 Σεπτεμβρίου 2009, μας δίνει την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε τη σύντομη, θυελλώδη ζωή και συνάμα την σπουδαία καλλιτεχνική πορεία του μεγάλου δημιουργού -από την ηλικία των 27 ετών ως και τον τραγικό του θάνατο στα 37 του χρόνια- τη δεκαετία εκείνη δηλαδή κατά την οποία ο παγκόσμιος πολιτισμός έγινε πλουσιότερος κατά 900 τουλάχιστον έργα του.

Κάνοντας ένα εικονικό ταξίδι στον χρόνο και τον χώρο γνωρίζει κανείς το έργο ενός μεγάλου δημιουργού, ενός ανθρώπου που έφερε την επανάσταση στον χρώμα και βέβαια θα απολαύσουμε μερικά από τα πιο σημαντικά έργα στην Ιστορία της Τέχνης.

Αξίζει να σημειωθεί ότι για την ολοκλήρωση της ταινίας αυτής συνεργάστηκαν μερικά από τα μεγαλύτερα μουσεία της Ευρώπης, όπως το μουσείο D' Orsay στη Γαλλία αλλά και τα Μουσεία Van Gogh και Kroller Muller στην Ολλανδία, ενώ συμμετείχαν ακόμη τα Μουσεία: Maison Van Gogh, το Fundacion Colleccion Τhyssen –Bornemisza, και το Μusee Rodin, αλλά και έμπειρες εταιρίες όπως η MacGillivray Freeman Films, η La Geode και η Camera Lucida Productions.
Στην Ελλάδα, την ταινία «έντυσαν» με την φωνή τους και με ιδιαίτερη επιτυχία οι ηθοποιοί Κώστας Τζούμας και Θέμις Μπαζάκα.

Παράλληλα με την προβολή της ταινίας, το Ίδρυμα Ευγενίδου προγραμματίζει εκδηλώσεις για παιδιά. Πρόκειται για μια σειρά μαθημάτων ηλεκτρονικής εικονογράφησης με τίτλο «Το χρώμα μέσα από τα μάτια του Van Gogh», τα οποία θα πραγματοποιηθούν από τον εικονογράφο Αντώνη Ασπρόμουργο στον φιλόξενο χώρο της Βιβλιοθήκης του Ιδρύματος Ευγενίδου.
Τα παιδιά θα μπορούν να παρακολουθήσουν το μάθημα χωρίς κόστος αρκεί να έχουν πρώτα δηλώσει συμμετοχή. Περισσότερες πληροφορίες για τα μαθήματα οι ενδιαφερόμενοι θα μπορούν να πάρουν από την Ιστοσελίδα του Ιδρύματος Ευγενίδου (http://www.eugenfound.edu.gr/).

Με τον ήλιο μπροστά

Εργαζόταν νύχτα και μέρα πάνω στη ζωγραφική του. Αν σκεφτόταν καθόλου το μέλλον, ήταν μόνο για να φέρει με τη φαντασία του πιο κοντά τη στιγμή όπου δεν θα ήταν πια βάρος στον Τεό, τον κατά δύο χρόνια μικρότερο αδελφό του, τότε που τα έργα του θα άρχιζαν να πλησιάζουν την τελειότητα και να πωλούνταν. Ο Τεό εργαζόταν στο Παρίσι στην επιχείρηση εμπορίας έργων τέχνης των θείων τους. Εκείνος τον βοήθησε να ανακαλύψει το πάθος του προς τη ζωγραφική, ενθαρρύνοντάς τον (αντίθετα από τον πατέρα τους και όλη την οικογένεια γενικότερα, οικογένεια κληρικών ούσα) προς την απόφαση να ασχοληθεί με τη ζωγραφική στην «περασμένη» ηλικία των 27. «Να, ποιος είναι ο τελικός σκοπός σου, Βίνσεντ. Και ο σκοπός αυτός θα γίνει πιο συγκεκριμένος με τον καιρό, θα διαγραφεί σιγά-σιγά και με σταθερότητα, όπως το σκίτσο γίνεται σχεδίασμα και το σχεδίασμα, πίνακας, όσο δουλεύεις όλο και πιο σοβαρά, όσο περισσότερο βαθαίνεις την αόριστη, στην αρχή, ιδέα, τόσο πιο συγκεκριμένη γίνεται η φευγαλέα και περαστική πρώτη σκέψη. Αν κάτι μέσα σου σου λέει δεν είσαι ζωγράφος, τότε είναι που πρέπει να καταπιαστείς με τη ζωγραφική, αδελφέ μου, κι η φωνή αυτή θα σωπάσει, μα μονάχα μ’ αυτόν τον τρόπο.» Εκείνος τον άκουσε και το έκανε. Η καλλιτεχνική καριέρα του ζωγράφου Vincent Van Gogh είχε ξεκινήσει.

Η σχέση τους ήταν καμωμένη από ολοκληρωτική αφοσίωση ο ένας προς τον άλλον και από εκείνη την αγάπη που σε κάνει ικανό για μεγάλα έργα. Ο Βίνσεντ ήταν απόλυτα εξαρτημένος από εκείνον, ηθικά και οικονομικά. Ο Τεό έστελνε από το Παρίσι χαρτί Ενγκρ, εικόνες από μια κτηνιατρική σχολή για την ανατομία ενός αλόγου ή μιας αγελάδας, μερικά αντίτυπα του Χολμπάιν από τα Μοντέλα για καλλιτέχνες, μολύβια σχεδίου, πενάκια, ένα αντίγραφο ανθρώπινου σκελετού, σέπιες κι όσα χρήματα μπορούσε να διαθέσει, μαζί με παραινέσεις να εργάζεται σκληρά και να μη γίνει ένας μέτριος ζωγράφος. Σ’ αυτή τη συμβουλή ο Βικέντιος απαντούσε με τα λόγια του Γκαβάρνι: «Ούτε μια μέρα χωρίς μια γραμμή.» Δεν το έλεγε μόνο. Το έκανε με πιστή ευλάβεια. Είχε δοθεί ολοκληρωτικά σε αυτό που έκανε. Ζωγράφιζε ασταμάτητα, ψάχνοντας να βρει τον δρόμο του, την εικαστική του ταυτότητα, και ό, τι έφτιαχνε, το έστελνε στον αδελφό του.

Έχοντας προχωρήσει αρκετά πάνω στο σχέδιο, στους τόνους και το χρώμα, ο Τεό αποφάσισε πως είχε φτάσει ο καιρός ο αδελφός του να δει και από κοντά την τέχνη των συναδέλφων του, που ζούσαν στον αναβρασμό της ανακάλυψης μιας νέας τεχνοτροπίας, η οποία θα έσπαγε κάθε συνεκτικό δεσμό με την παραδοσιακή τέχνη. Ο Βίνσεντ έπρεπε να έρθει στο Παρίσι. Φυσικά, δεν έφερε καμία αντίρρηση, παρόλο που ο ίδιος ένιωθε πιο άνετα να ζωγραφίζει θέματα απευθείας από τη φύση.

Το Παρίσι των τελών του 19ου αιώνα είχε γίνει συνώνυμο με την τέχνη. Φιλόδοξοι καλλιτέχνες συνέρρεαν από όλα τα μέρη της Ευρώπης στην πόλη του φωτός και συνωστίζονταν στα εργαστήρια διασήμων γάλλων ζωγράφων, όπως του Κορό και του Ενγκρ. Δεν μπορούσες να λέγεσαι ζωγράφος αν δεν είχες θητεύσει έστω και για λίγο στα ατελιέ της Μονμάρτης, αν δεν είχες περάσει από το δάσος του Φωντενεμπλώ και αν δεν είχες γνωριστεί με τους περιβόητους ιμπρεσιονιστές, μια παρέα από ανήσυχους ζωγράφους, ανάμεσά τους οι Μανέ, Ντεγκά, Σισλέ, Ρενουάρ, Πισαρό, Γκωγκέν, Μονέ, Μοριζό, Σεζάν, Σερά, οι οποίοι είχαν βαλθεί να τα βάλουν με τον συντηρητισμό του Ακαδημαϊσμού, ο οποίος κυριαρχούσε σε όλες τις μορφές της τέχνης εκείνη την περίοδο. Δεν τους ενδιέφερε η φυσική αναπαράσταση της εικόνας, τους ενδιέφερε η στιγμή, να μπορέσουν μέσα από την τέχνη τους να πιάσουν, να αιχμαλωτίσουν τη στιγμή, το φευγαλέο, τη λάμψη μιας ακτίνας φωτός πάνω σε ένα βρεγμένο φύλλο, το ρυτίδισμα του νερού από τον αέρα, το παιχνίδισμα του φωτός με τη σκιά, το συναίσθημα πίσω από μια υποψία χαμόγελου σε ένα πορτραίτο, κι όλα αυτά, δεν μπορούσαν να αποδοθούν μέσα από την ακαδημαϊκή γραμμή. Χρειάζονταν μια νέα εικαστική γλώσσα για να τα εκφράσουν και είχαν βαλθεί να την ανακαλύψουν, πάση θυσία.

Γέμιζαν τα καφέ, τα καμπαρέ και οι λέσχες από μαχόμενους, μονομανείς καλλιτέχνες που ζούσαν μέσα στη δίνη της δικής τους επανάστασης, άντρες παθιασμένοι, όλοι τους δυνατές προσωπικότητες, όλοι τους άγριοι εγωιστές και θορυβώδικοι εικονοκλάστες. Τους άρεσε να καβγαδίζουν, να μάχονται, να βλαστημούν, να υπερασπίζονται με θέρμη τις θεωρίες τους και να καταδικάζουν κάθε τι άλλο. Τα πράγματα που απεχθάνονταν σ’ αυτό τον κόσμο ήταν αμέτρητα. Είχαν γίνει περιβόητοι στον κόσμο της τέχνης, ειδικά μετά την πρώτη τους ομαδική έκθεση στο Σαλόν του Παρισιού το 1874, η οποία δέχτηκε τις χειρότερες κριτικές. Ήταν όμως σε αυτή την έκθεση που ο Claude Monet παρουσίασε τον πίνακα που θα σηματοδοτούσε το όλο κίνημα αυτής της ρηξικέλευθης παρέας. Ο πίνακας είχε τον τίτλο Impression: soleil levant (Εντύπωση: ανατολή ηλίου) και χρησιμοποιήθηκε υποτιμητικά από κάποιον κριτικό για να χαρακτηρίσει την σκανδαλώδους αντιακαδημαϊκής αισθητικής νέα αυτή γενιά καλλιτεχνών, που θα ονομάζονταν στο εξής Ιμπρεσιονιστές και το κίνημά τους Ιμπρεσιονισμός. Όλοι μαζί, σαν κίνημα πλέον, και ο καθένας ξεχωριστά, μέσα από την προσωπική του καλλιτεχνική πορεία και αναζήτηση, χάραζαν έναν δρόμο που κανείς δεν είχε περπατήσει, τον δρόμο προς την έκφραση όχι του φαίνεσθαι, αλλά του είναι, αυτού που είναι κάτω από την επιφάνεια της απόλυτα πιστής παραστατικότητας. Ήταν ο δρόμος που οδηγούσε προς τον εξπρεσιονισμό και την αφηρημένη τέχνη.

Η επαναστατικότητα στην τέχνη τους ήταν που σαγήνευσε και τον άπειρο ζωγράφο από την επαρχία της Ολλανδίας με το ιδιόμορφο παρουσιαστικό και την παράξενη ιδιοσυγκρασία. Δεν θα περνούσε πολύς καιρός μέχρι να ενσωματωθεί και εκείνος στην ομάδα. «Χρίστηκες κι εσύ ιερέας στη θρησκεία της ασχήμιας. Αποδέχεσαι το χρίσμα;» θα τον ρωτούσε σε κάποια συγκέντρωσή τους ο Εμίλ Ζολά. «Αλλοίμονο», απάντησε ο Βικέντιος, «φοβάμαι ότι γεννήθηκα έτσι.» Οι ζωγράφοι σέβονταν τον Ζολά και τον καλούσαν συχνά στις συγκεντρώσεις τους. Δεν τον σέβονταν επειδή ήταν πετυχημένος – περιφρονούσαν άλλωστε τους συνηθισμένους όρους της επιτυχίας – αλλά επειδή εργαζόταν με ένα μέσο που τους φαινόταν μυστηριώδες και δύσκολο. Και πάντοτε άκουγαν με μεγάλη προσοχή τα λόγια του. Άρχισαν να γελούν και να τσακώνονται, μέχρι που ο Ζολά σηκώθηκε και φώναξε, επισκιάζοντας τις άλλες φωνές: «Ας διατυπώσουμε το μανιφέστο μας, κύριοι. Πρώτον, πιστεύουμε ότι η κάθε αλήθεια είναι ομορφιά, άσχετα με το πόσο φρικτή μπορεί να φαίνεται η όψη της. Αποδεχόμαστε το κάθε τι μέσα στη φύση, χωρίς καμιά απέχθεια. Πιστεύουμε ότι υπάρχει πιο πολλή ομορφιά σε μια άσχημη αλήθεια, παρά σε ένα χαριτωμένο ψέμα, πιο πολλή ποίηση στα απλά πράγματα, από όσο σε όλα τα σαλόνια του Παρισιού. Πιστεύουμε ότι ο πόνος είναι καλός, επειδή είναι το πιο βαθύ από όλα τα ανθρώπινα συναισθήματα. Νομίζουμε ότι ο έρωτας είναι όμορφος, ακόμη κι όταν εκπροσωπείται από μια πόρνη κι έναν προαγωγό. Τοποθετούμε την προσωπικότητα πάνω από την ασχήμια, πάνω από την κομψότητα και τη σκληρή, χυδαία πραγματικότητα, πάνω από όλο τον πλούτο της Γαλλίας. Αποδεχόμαστε τη ζωή στην ολότητά της, χωρίς να κάνουμε ηθικολογία, γιατί όλοι ταιριάζουν στο πρότυπο της φύσης και είναι υφασμένοι μέσα στο σχέδιο της ζωής!» Σε αυτά τα λόγια σήκωσαν όλοι τα ποτήρια με το αψέντι και ήπιαν στην ανηθικότητα και στη λατρεία της ασχήμιας.

Ο Βαν Γκογκ δούλευε σκληρά. Στα έργα του εκείνης της περιόδου διαφαίνονται πολλές επιρροές από τους γάλλους συναδέλφους του, σιγά-σιγά όμως τα χρώματά του έγιναν πιο φωτεινά, το κοβάλτιο, το καρμίνιο, το πράσινο σμαραγδί και το κάδμιο, όλα αγωνίζονταν να αποκτήσουν μια κρυστάλλινη φωτεινότητα. Δεν ήταν πια απομιμήσεις και δύσκολα έβρισκες πια τα χνάρια των φίλων του ζωγράφων πάνω στους μουσαμάδες του. Είχε αρχίσει να αναπτύσει ένα πολύ προσωπικό είδος τεχνικής, ήταν κάτι που δεν έμοιαζε με τίποτα από ό,τι είχε φιλοτεχνηθεί μέχρι τότε. Και δεν είχε ιδέα πώς έφτασε ως εκεί. Είχε διϋλίσει τον ιμπρεσιονισμό μέσα από τον δικό του χαρακτήρα και βρισκόταν πολύ κοντά στο να αποκτήσει ένα τόσο πολύ παράξενο και απόλυτα μοναδικό μέσο έκφρασης. Ήταν φανερό πως είχε, σχεδόν, συλλαβίσει κάτι. Η ιμπρεσιονιστική τεχνική από όπου ξεκίνησε είχε εξελιχτεί σε κάτι εντελώς ανεξάρτητο και ξεχωριστό.

Δεν θα έμενε στο Παρίσι για πολύ ακόμη. Εκείνος δεν ήταν ζωγράφος της πόλης, ό,τι ήταν εξάλλου να πάρει από εκεί, το είχε πάρει. Ο Vincent Van Gogh ήταν ζωγράφος της υπαίθρου. «Δεν ανήκω εδώ. Είμαι ένας ζωγράφος του χωριού. Θέλω να ξαναγυρίσω στα χωράφια μου. Θέλω να ανακαλύψω έναν ήλιο τόσο καυτό, που θα πυρπολήσει κάθε τι μέσα μου, εκτός από την επιθυμία μου να ζωγραφίζω!» θα γράψει σε ένα γράμμα του προς τον αδελφό του Τεό.

Βρήκε τον παράδεισό του στην Αρλ, ένα μικρό χωριό στα νότια της Γαλλίας, που το έλουζε ο ήλιος ανελέητα το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Μια αναπάντεχη κληρονομιά (τα μόνα πραγματικά δικά του χρήματα σε όλη τη ζωή του) τον βοήθησε να αγοράσει το διάσημο «κίτρινο» σπίτι του στην Αρλ και να στρωθεί, απαλλαγμένος από προβλήματα στέγης, στη δουλειά. Ο καλλιτεχνικός του oίστρος ήταν εκρηκτικός, συχνά ολοκλήρωνε δύο κα τρεις πίνακες μέσα σε μια μέρα. Η πυρετώδικη δουλειά του φαίνεται μέσα από την άγρια τεχνική του, με τις πινελιές του να στροβιλίζονται σα δίνες επάνω στον καμβά, με το καθαρό χρώμα να βγαίνει απευθείας από το σωληνάριο, χωρίς πινέλο, χωρίς προεργασία, αυθαίρετα, πυρετώδικα, παθιασμένα, σαν αρχέτυπη ζωγραφική που ανακαλύπτεται από την αρχή και δεν ορίζεται από τίποτα απολύτως. Η τεχνική του, το ύφος του, απόλυτα ελεύθερα από κάθε επιρροή, δεν είχαν προηγούμενο. Ο ζωγράφος χάραζε μια ολοκαίνουργια πορεία και η θέλησή του ήταν αδάμαστη και η επιμονή του χαλύβδινη, κι ας ήξερε καλά πως ο καλλιτέχνης δεν ήταν μέσα σε μια κοινωνία παρά η σπασμένη στάμνα.

Ο μόνος που τον καταλάβαινε και στάθηκε δίπλα του ως το τέλος, ήταν ο αδερφός του, Τεό. Μετά τον αυτοπυροβολισμό του στα σταχοχώραφα με τα κοράκια (ο τελευταίος του πίνακας), ο αδελφός του ήταν που έτρεξε να τον βοηθήσει. Ήταν όμως ήδη αργά. Πέθανε μια μέρα αργότερα στα χέρια του. Έξι μήνες αργότερα τον ακολούθησε. Θάφτηκαν δίπλα-δίπλα, ενωμένοι, όπως και στη ζωή. Η γενική αποδοχή είναι πως το συμβάν ήταν αποτέλεσμα μιας από τις πολλές επιληπτικές κρίσεις που τον βασάνιζαν. Μια μικρή μερίδα όμως ερευνητών υποστηρίζει ότι ο Βαν Γκογκ αυτοκτόνησε για χάρη του αδελφού του, ελπίζοντας στην αναγνώριση που θα του εξασφάλιζε αυτός ο δραματικός θάνατος. Οι αυτόχειρες ήταν στη μόδα τότε. Ο θάνατός τους έπλεκε έναν θρύλο γύρω από το όνομά τους και όλοι μιλούσαν για αυτούς μετά θάνατον και έτσι, παρέμεναν αθάνατοι στις μνήμες του κόσμου. Σε όλη του τη ζωή ο ίδιος είχε πουλήσει μόνο έναν πίνακα. Ήξερε ότι ζούσε εις βάρος του Τεό, ο οποίος δεν σταμάτησε να τον ενισχύει, είχε-δεν είχε τη δυνατότητα να το κάνει. Ίσως να πίστευε πως έτσι, με την αυτοκτονία του, θα ερχόταν η πολυπόθητη αναγνώριση και έτσι θα του επέστρεφε μέρος του χρέους του.

Αλήθεια; Εικασία; Κανείς δεν μπορεί να πει. Με το που πέθανε, ο Τεό μάζεψε όλους τους πίνακές του, σε μια προσπάθεια να τους εκθέσει σε μια ατομική έκθεση. Δεν πρόλαβε. Λέγεται πως πέθανε με ένα γράμμα του Βίνσεντ στα χέρια του. Έγραφαν συχνά ο ένας στον άλλον. Έχουν διασωθεί περί τις 700 επιστολές του Βίνσεντ προς τον αδελφό του. Όλες οι εικαστικές του ανησυχίες, ανασφάλειες και προβληματισμοί είναι κρυμμένες εκεί μέσα. Όλα γραμμένα στο μοναδικό άτομο που εμπιστεύτηκε ποτέ, με συγκινητική τρυφερότητα και αξιοθαύμαστο ζήλο προς αυτό που έκανε. Κι ο αδελφός του πάντοτε εκεί, βράχος να τον υποστηρίζει σε κάθε του βήμα, οσάν προφήτης: «Ξέρω ότι είσαι πλασμένος από καλό υλικό. Πολλές φορές στη ζωή σου μπορεί να νομίσεις ότι απέτυχες, αλλά τελικά θα εκφραστείς, θα εκφράσεις τον εαυτό σου κι αυτό θα δικαιώσει τη ζωή σου.»

Ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ δούλεψε ακατάπαυστα επί 10 συνεχή χρόνια, από τα 27 μέχρι τα 37 του, οπόταν και αυτοκτόνησε, αφήνοντας πίσω του εκαντοντάδες έργα, οι πωλήσεις των οποίων φτάνουν σήμερα σε ιλιγγιώδη ποσά πολλών εκατομμυρίων ευρώ, σπάζοντας συνεχώς τα ρεκόρ πώλησης έργων τέχνης.

Degas: Ο αιρετικός των ιμπρεσιονιστών

Τον κατατάσσουν ανάμεσα στους ιμπρεσιονιστές ζωγράφους, όμως, αν και αρχικά ασπάστηκε το κίνημα λόγω της φιλίας του με τον Μανέ, γρήγορα στράφηκε σε μια πιο ρεαλιστική απόδοση των θεμάτων του. Δεν ζωγράφιζε στο ύπαιθρο, όπως οι ιμπρεσιονιστές συνάδελφοί του, δεν κυνηγούσε το φως και την αντανάκλασή του στο νερό, δεν γειτνίαζε συμπληρωματικά χρώματα με μικροσκοπικές πινελιές για να παράγει την ψευδαίσθηση του κύριου.

Ο Edward Degas (1834-1917) ήταν ο ζωγράφος του ατελιέ. Όλα σχεδόν τα έργα του φιλοτεχνήθηκαν μέσα σε κλειστό χώρο, χωρίς ίχνος αυθορμητισμού, αφού το κυνήγι της τελειότητας απαιτούσε από εκείνον εξαντλητική και επαναλαμβανόμενη μελέτη όλων των λεπτομερειών του έργου. Η γκάμα των θεμάτων του ήταν μικρή και πάνω σε αυτήν δούλευε πυρετωδώς συνέχεια, μέχρι να φτάσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα.

Το κυριότερο από όλα του τα θέματα, με το οποίο έφτασε στα όρια της εμμονής, ήταν ο εύθραυστος κόσμος του χορού. Όχι ως αποτέλεσμα που απολάμβανε το φιλοθεάμον κοινό του Παρισιού των τελών του 19ου αιώνα στο παλκοσένικο των θεατρικών αιθουσών, αλλά ως προετοιμασία. Ο κόσμος των παρασκηνίων, η ρουτίνα της καθημερινής άσκησης, ο κάματος, ο ιδρώτας, η αναμονή, οι πρόβες, οι ερωτικές σχέσεις που εκτυλίσονταν πίσω από τη σκηνή, αυτά ήταν τα θέματα που σαγήνευαν τον μεγάλο γάλλο ζωγράφο. Συχνά χρησιμοποιούσε την φωτογραφική μηχανή για να αποθανατίσει κινήσεις και στιγμές και μετά πήγαινε στο ατελιέ και πάνω σε αυτά δούλευε τα έργα του. Μέσα σε σαράντα χρόνια άφησε πάνω από χίλια σχέδια, παστέλ, γκραβούρες και λάδια πάνω στο θέμα του χορού.

Από πολύ νωρίς ο Ντεγκά άρχισε να χάνει την οξύτητα της όρασής του, πρόβλημα που με τα χρόνια επιδεινώθηκε, ώσπου στο τέλος της ζωής του έμεινε τελείως τυφλός. Σ’ αυτή την ώριμη φάση της καλλιτεχνικής του καριέρας, ο Ντεγκά στράφηκε προς τη γλυπτική και τα παστέλ, τα οποία τον διευκόλυναν περισσότερο μιας και δεν απαιτούσαν την οξεία όραση που απαιτούσε η ζωγραφική. Η επιδίωξη της τελειότητας στα θέματά του και ειδικά στις κινήσεις των χορευτριών τον οδήγησαν στο να πειραματιστεί με ένα πλήθος εκφραστικών μέσων, όπως τα προπλάσματα με κερί, πηλό και πλαστελίνη.


Κάποια από τα γύψινα εκμαγεία του ανακαλύφτηκαν πρόσφατα σε περιοχή έξω από το Παρίσι, στο χυτήριο που χρησιμοποιούσε ο κορυφαίος ζωγράφος και γλύπτης. Τα εκμαγεία είχαν παραμείνει στο χυτήριο μέχρι το 1936 και καθώς πτώχευσε και ξαναγοράστηκε, τα εκμαγεία ξεχάστηκαν. Οι ειδικοί θεωρούν ότι πρόκειται για τα τελευταία έργα που βγήκαν από τα χέρια του καλλιτέχνη. Αυτά τα εκμαγεία ήταν σπουδές και δεν είχαν σκοπό να εκτεθούν. Οι κληρονόμοι του αποφάσισαν να εκμεταλλευτούν την απρόσμενη ανακάλυψη με την έγκριση κατασκευής μιας περιορισμένης σειράς μπρούτζινων γλυπτών τα οποία θα παρουσιαστούν στον κόσμο για πρώτη φορά σε μια περιοδεύουσα έκθεση.

Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα μουσεία, σχετικά με το ποιο από αυτά θα είναι ο πρώτος σταθμός αυτής της σημαντικής έκθεσης ήταν μεγάλος. Τελικά, τα ηνία αναλαμβάνει η Ελλάδα, αφού η έκθεση με τα πρωτοεμφανιζόμενα γλυπτά του Ντεγκά αναμένεται να ξεκινήσει στις 21 του ερχόμενου Νοέμβρη στην Αθήνα, όπου και θα φιλοξενηθεί στο Μουσείο Ηρακλειδών (Ηρακλειδών 16, Θησείο, τηλ. 210 34 61 981). Τυχεροί λοιπόν οι Έλληνες, και δη, οι Αθηναίοι, που θα έχουν την μοναδική ευκαιρία να θαυμάσουν πρώτοι σε όλο τον κόσμο τα πιστοποιημένα έργα του καλλιτέχνη.

Πρωταγωνίστρια ανάμεσα στα 74 γλυπτά του Ντεγκά θα είναι η διάσημη «μικρή δεκατετράχρονη μπαλαρίνα», ύψους ενός περίπου μέτρου, έργο που δημοπρατήθηκε πρόσφατα από τον οίκο Sotheby’s σε άγνωστο πλειοδότη από την Ασία έναντι του αστρονομικού ποσού των 19 εκατομμυρίων δολλαρίων. Σύμφωνα με τον οίκο δημοπρασιών το ποσό αποτελεί ρεκόρ για γλυπτό του Ντεγκά, το οποίο θεωρείται ένα από τα πιο φημισμένα γλυπτά όλων των εποχών.

"Ο Ντεγκά δεν είχε παρουσιάσει κανένα από τα γλυπτά του όσο ζούσε καθώς θεωρούσε ότι ο Ροντέν ήταν ο καλύτερος γλύπτης της εποχής και δεν μπορούσε να εμφανίζεται και ο ίδιος ως γλύπτης. Το μοναδικό έργο που ο ίδιος είχε παρουσιάσει ήταν η “Μπαλαρίνα” και αυτή ήταν από κερί, όχι από μπρούτζο", αναφέρει μεταξύ άλλων ο κ. Φυρός, υπεύθυνος του μουσείου Ηρακλειδών, ο οποίος παράλληλα επισημαίνει: «Στην έκθεση που θα φιλοξενήσουμε περιλαμβάνονται και δύο από τα γύψινα εκμαγεία των έργων. Αυτό είναι πολύ σημαντικό γεγονός καθώς μας δίνει την ευκαιρία να θαυμάσουμε από κοντά το έργο που ο ίδιος ο Ντεγκά δούλεψε με τα χέρια του... Το σημαντικό αυτής της έκθεσης είναι πως το κοινό θα έχει για πρώτη φορά την ευκαιρία να δει μια πλήρη σειρά των έργων γλυπτικής του Ντεγκά, τον οποίο γνωρίζει κυρίως ως ζωγράφο και ως δείγμα της γλυπτικής του έχει δει μόνο την περίφημη "Χορεύτρια"».

Εκτός από τις μπαλαρίνες, άλλα θέματα που θα εκτεθούν είναι άλογα (άλλο ένα από τα αγαπημένα θέματα του δημιουργού), βάζα, προσωπογραφίες, κτλ. Η έκθεση θα διαρκέσει πέντε μήνες και πρόθεση των κληρονόμων του Ντεγκά είναι μετά την ολοκλήρωση της περιοδείας η μόνιμη έκθεσή τους σε μουσείο.

«Γιάννης Μόραλης, Σχέδια 1934-1994»

225 σχέδια του Γιάννη Μόραλη, προάγγελοι των περιόδων της ζωγραφικής του, παρουσιάζονται στους δύο ορόφους του νεοκλασικού Μεγάρου Εϋνάρδου από τις 16 Δεκεμβρίου. Τα σχέδια, τα οποία παρουσιάζονται είτε σε λιτά μονόφυλλα είτε σε συνθέσεις τις οποίες είχε επιμεληθεί μεταγενέστερα ο ίδιος ο ζωγράφος, είναι ταξινομημένα κατά δεκαετία, ακολουθώντας την εικαστική εξέλιξη του ζωγράφου, η οποία δεν περιορίστηκε μόνο στις αναζητήσεις της εκφραστικής γλώσσας, αλλά προχώρησε σε μια πιο προσωπική σύνθεση στοιχείων, όπως η λιτότητα και η αφαίρεση, παρμένων τόσο από την αρχαία ελληνική όσο και από τη νεότερη τέχνη.

Στην τέχνη του Μόραλη η μορφή είναι ο στόχος και όχι το μέσον, η οποία δέχεται κλιμακούμενες αφαιρέσεις για να αναχθεί τελικά στα γεωμετρικά της ισοδύναμα. Με αυτή τη διαδικασία ο ζωγράφος καταφέρνει να φτάσει στον πυρήνα του εικαστικού του κόσμου, χωρίς να ακρωτηριάζει την ουσία των πραγμάτων.
Συνδυάζοντας τόσο τις παραδοσιακές όσο και τις σύγχρονες τεχνικές, ο Γιάννης Μόραλης επέκτεινε το εικαστικό του έργο και σε άλλα πεδία, όπως στην φιλοτέχνηση σχεδίων για ταπισερί και κεραμικές συνθέσεις, καθώς και στην αρχιτεκτονική του εφαρμογή, όπως την κόσμηση κατοικιών και δημόσιων κτηρίων, όπως η εξωτερική ΒΔ και ΝΑ όψη του ξενοδοχείου Χίλτον. Έχει επίσης σχεδιάσει σκηνικά και κοστούμια για το Εθνικό Θέατρο, το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν και το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου, και έχει εικονογραφήσει βιβλία (Ελύτης, Σεφέρης, Καββαδίας κ.ά.), καθώς και πολλά εξώφυλλα δίσκων (όπως του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη).

«Θα πρέπει να πω ότι δεν ήθελα να γίνω καθηγητής στην ΑΣΚΤ γιατί φοβόμουν μήπως γίνω δημόσιος υπάλληλος. Κι όχι μόνο δεν το μετάνιωσα, αλλά κατάλαβα πόσο σημαντικό ήταν. Δίδαξα ορισμένα πράγματα στους φοιτητές μου, αλλά με δίδαξαν πολλά και εκείνοι.», είπε μεταξύ άλλων ο ίδιος ο ζωγράφος την βραδιά των εγκαινίων της έκθεσης, την οποία προλόγισε ο μαθητής του Δ. Κοκκινίδης.

Η Πέγκυ Ζουμπουλάκη, της οποίας η γκαλερί συνεργάστηκε για τη διοργάνωση της έκθεσης με το ΜΙΕΤ, σημειώνει: «Τα σχέδια λένε μόνα τους όσα ο ίδιος δεν είπε ποτέ. Μιλάνε για έρωτες, φιλίες και συναισθήματα. Είναι οι “προάγγελοι” σημαντικών μεγάλων έργων του, όλες εκείνες οι λεπτές αποχρώσεις, θα έλεγε κανείς, μιας ατέλειωτης σχέσης με τη ζωγραφική και τον έρωτα».

«ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ - ΣΧΕΔΙΑ 1934 – 1994»

Μέγαρο Εϋνάρδου. Εως 15 Φεβρουαρίου 2009

(Αγίου Κωνσταντίνου 20 – δίπλα στο Εθνικό Θέατρο)

Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης σε συνεργασία με την γκαλερί Ζουμπουλάκη.