Το ξεχασμένο παρελθόν της Ευρώπης στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Πριν ακόμη εμφανιστούν τα πρώτα αστικά κέντρα στη Μεσοποταμία γύρω στο 4500 π.Χ., ένας αξιοθαύμαστος πολιτισμός με ιδιαίτερα προηγμένη τεχνολογία και σύνθετα συστήματα συμβολικής αναπαράστασης είχε αναπτυχθεί στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης.

Οι κάτοικοι των νεολιθικών Βαλκανίων ήταν οι πρώτοι στην ευρωπαϊκή ήπειρο που υιοθέτησαν ένα νέο μοντέλο οικονομίας, βασισμένο στην καλλιέργεια της γης και την κτηνοτροφία. Αυτό συνέβη την 7η χιλιετία π.Χ. και σήμανε μια ριζική αλλαγή στον τρόπο αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με το περιβάλλον. Μετά από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια νομαδικής ζωής – κατά τη διάρκεια των οποίων σημειώθηκε ελάχιστη πρόοδος – οι άνθρωποι άρχισαν να κατοικούν σε μόνιμους οικισμούς και να αναπτύσσουν νέες τεχνικές δεξιότητες και τρόπους κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Ο οίκος έγινε το κέντρο της κοινωνικής ζωής και ο άνθρωπος άρχισε να διερευνά άγνωστες έως τότε πτυχές του υλικού και πνευματικού του κόσμου. Αντικατάστησε τις παραδοσιακές καλύβες με μόνιμα κτίσματα και τα καλάθια με πήλινα αγγεία, Κατανόησε τις ιδιότητες των μετάλλων και άρχισε να κατασκευάζει πολύ πιο αποτελεσματικά εργαλεία. Εξέφρασε τις πνευματικές του ανησυχίες μέσω των ειδωλίων και των ταφικών εθίμων. Και ανέπτυξε ένα σύνθετο σύστημα ανταλλαγών.

Κατά την 5η χιλιετία π.Χ., οι νεολιθικοί πολιτισμοί των Βαλκανίων ήταν από τους πιο προηγμένους της εποχής – με πυκνοκατοικημένους οικισμούς, έντονη κοινωνική διαστρωμάτωση, εντυπωσιακές θρησκευτικές τελετές, σύνθετα δίκτυα ανταλλαγών και σημαντικές κατακτήσεις στον τομέα της μεταλλουργίας

Ωστόσο, στα μέσα της 4ης χιλιετίας, οι περισσότεροι από αυτούς άρχισαν να καταρρέουν με απότομο τρόπο. Οι λόγοι της κατάρρευσης δεν είναι σαφείς: Πληθυσμιακές μετακινήσεις και εισβολές; Κλιματικές αλλαγές; Εξάντληση των φυσικών πόρων;

Τη ζωή στα Βαλκάνια κατά τη νεολιθική περίοδο, ένα θέμα εν πολλοίς άγνωστο, προσπαθεί να φωτίσει ο διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Νίκος Σταμπολίδης με μια έκθεση. Καταπιάνεται ουσιαστικά με τις ομοιότητες και τις διαφορές όσων ζουν την περίοδο αυτή στον ελληνικό και βαλκανικό χώρο. Η έκθεση αποτελεί την ελληνική συμβολή σε μια άλλη, που έρχεται έτοιμη από το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και το Μουσείο Ασμόλιαν της Οξφόρδης. Τίτλος της «Το ξεχασμένο παρελθόν της Ευρώπης. Η κοιλάδα του Δούναβη 5000-3500 π.Χ.» και στόχος της να παρουσιάσει τα επιτεύγματα των ανθρώπων που έζησαν για περίπου 1.500 χρόνια στις παραδουνάβιες περιοχές (Μολδαβία, Ρουμανία, Βουλγαρία).

Τα διακόσια αντικείμενα της αμερικανικής έκθεσης, από 22 μουσεία τριών χωρών, δείχνουν το κοινό ευρωπαϊκό παρελθόν σε μια πρώιμη εποχή για την ανάπτυξη του πολιτισμού της. Λείπει η Ελλάδα, αν και έχει πολλά ευρήματα της ίδιας εποχής. Γι' αυτό ο Ν. Σταμπολίδης αποφάσισε να οργανώσει παράλληλα μια νέα έκθεση (σε ξεχωριστές αίθουσες του ίδιου Μουσείου) με 87 ελληνικά νεολιθικά αντικείμενα (περίαπτα, ειδώλια, αγγεία, εργαλεία) από Θεσσαλονίκη, Δράμα, Σέρρες, Θεσσαλία και Πελοπόννησο. Προέρχονται από διάφορα ελληνικά κρατικά μουσεία, το Μπενάκη και τη Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή.

Το ξεχασμένο παρελθόν της «Παλαιάς Ευρώπης» αποκαλύπτεται σε αυτήν την έκθεση, που περιλαμβάνει πάνω από 200 νεολιθικά αντικείμενα από τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και τη Μολδαβία. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα εντυπωσιακά ανθρωπόμορφα ειδώλια – που θυμίζουν έργα μοντέρνας τέχνης – τα πολύχρωμα αγγεία, τα πολυάριθμα χάλκινα αντικείμενα και τα περίφημα χρυσά κοσμήματα από το νεκροταφείο της Βάρνας, που συνιστούν τον πρωιμότερο γνωστό «θησαυρό» χρυσών αντικειμένων στον κόσμο.

Η έκθεση οργανώνεται από το Institute for the Study of the Ancient World του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, σε συνεργασία με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Ρουμανίας στο Βουκουρέστι, με τη συμμετοχή του Περιφερειακού Ιστορικού Μουσείου της Βάρνας στη Βουλγαρία και του Εθνικού Αρχαιολογικού και Ιστορικού Μουσείου της Μολδαβίας στο Κισινάου.

Παράλληλα με τη συγκεκριμένη έκθεση, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού, οργανώνει μια συνοπτική παρουσίαση 90 αντικειμένων από ελληνικές νεολιθικές θέσεις για συγκριτικούς λόγους. Μέσα από την παρουσίαση αναδεικνύονται οι στενές σχέσεις της Ελλάδας με τα υπόλοιπα Βαλκάνια, αλλά και οι ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν τον ελλαδικό χώρο, τη συγκεκριμένη περίοδο. Έτσι, δίνεται έτσι η δυνατότητα να μελετηθεί η Ελλάδα μέσα στο ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο των Βαλκανίων και να κατανοηθεί η σχέση της με γενικότερα φαινόμενα της 5ης και 4ης χιλιετία π.Χ., που οδήγησαν στην ακμή, αλλά και την παρακμή των νεολιθικών πολιτισμών της ΝΑ Ευρώπης.

Διάρκεια έκθεσης: 7 Οκτωβρίου 2010 – 10 Ιανουαρίου 2011

Ανακαλύφθηκε το ανάκτορο του Οδυσσέα;

Μπροστά στο ομηρικό παλάτι του Οδυσσέα εκτιμούν ότι βρίσκονται δύο Έλληνες αρχαιολόγοι από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, οι οποίοι τα τελευταία 16 χρόνια κάνουν ανασκαφές στην περιοχή Άγιος Αθανάσιος στην βόρεια Ιθάκη έκτασης 25 στρεμμάτων, τις οποίες συνεχίζουν μέχρι και σήμερα. Οι δύο αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει σοβαρά ευρήματα που τους κάνουν να υποστηρίζουν με σχετική βεβαιότητα ότι βρίσκονται μπροστά σε μια από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις παγκοσμίως.

«Σύμφωνα με τα έως σήμερα στοιχεία, κινητά και ακίνητα, που είναι ιδιαίτερα σοβαρά, και με κάθε επιστημονική επιφύλαξη, πιστεύουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά στο Ανάκτορο του Οδυσσέα και της Πηνελόπης, το μόνο από τα Ανάκτορα των Ομηρικών Επών, που δεν έχει ανακαλυφθεί», δήλωσε ο καθηγητής Αρχαιολογίας, Θανάσης Παπαδόπουλος, ο οποίος μαζί με τη συζυγό του, Λίτσα Κοντορλή, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, παρουσίασαν στις 20 Αυγούστου την επιστημονική τους ανακάλυψη.

Πρόκειται για ένα κτήριο τριών επιπέδων με κλιμακοστάσιο λαξευμένο στον βράχο, μέσα στο οποίο ανακαλύφτηκαν υπολείμματα μυκηναϊκής κεραμικής. Έχει διαστάσεις ανακτόρου, παρόμοιες με εκείνα που έχουν ανακαλυφθεί στις Μυκήνες, την Πύλο και την Τίρυνθα. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος που τους κάνει να πιστεύουν ότι πρόκειται για το ανάκτορο του Οδυσσέα και της Πηνελόπης. Πέρα από αυτό όμως, όπως υποστηρίζει ο καθηγητής Παπαδόπουλος, υπάρχει ένα ακόμα εύρημα που τους κάνει να πιστεύουν ότι έχουν ανακαλύψει το παλάτι του Οδυσσέα. Ανατολικά του συγκροτήματος, στα 50 μέτρα υπάρχει μια υπόγεια τυκτή κρήνη. Είναι χτισμένη με τον εκφορικό τρόπο, όπως στην Ακρόπολη των Μυκηνών και την Τίρυνθα, οι οποίες κατασκευάζονταν έτσι ώστε η περιοχή να έχει ύδρευση και τον καιρό του πολέμου. Σύμφωνα με τον ομότιμο καθηγητή υδρολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου, Γιοστ Κνάουστ, η τυκτή κρήνη χρονολογείται στον 13ο αιώνα π.Χ.

«Πιστεύουμε ότι με τα ευρήματα, που έχουμε, τεκμηριώνουμε με επιστημονικό τρόπο την παράδοση, που αναφέρεται από τον Όμηρο και οι περιγραφές που γίνονται ταιριάζουν, παρά τις καταστροφές που έχουν υποστεί, γιατί πρώτον, η περιοχή κατοικήθηκε και χάθηκαν πολύτιμα στοιχεία και δευτερευόντως επειδή ο χώρος ήταν άφρακτος με αποτέλεσμα περίεργοι περιπατητές να εισβάλλουν σε αυτόν καθημερινά». Ο κ. Παπαδόπουλος ζητεί την φροντίδα της Πολιτείας και του υπουργείου Πολιτισμού, προκειμένου να συνεχιστεί η ανασκαφή, αλλά να γίνει και η περίφραξη του χώρου.

Σημειώνεται ότι πριν από τέσσερα χρόνια, τον Νοέμβριο του 2006, ήρθε στο φώς ένα σημαντικό εύρημα από την Ιθάκη. Επρόκειτο για πινακίδα, στην οποία γίνεται αναφορά σε ένα από τα επεισόδια της Οδύσσειας. Το εύρημα παρουσιάστηκε σε γερμανικό έγκριτο αρχαιολογικό έντυπο (ΚΑDMOS). Πρόκειται για την απεικόνιση πλοίου με τον Οδυσσέα, δεμένο στο κατάρτι, και τερατόμορφα σχέδια, μια τρίαινα και σημάδια γραφής Γραμμικής Α. Την επιστημονική δημοσίευση συνυπογράφουν δύο Έλληνες αρχαιολόγοι με τον ειδικό σε θέματα επιγραφικής Βρετανό Τζ. Οουενς.

Η ομηρική Ιθάκη είναι ένα θέμα που έχει απασχολήσει περισσότερο από έναν αιώνα πάρα πολλούς επιστήμονες. Aλλοι την τοποθετούν στην Ιθάκη, άλλοι στην Κεφαλονιά, ο Ντέρπεφελντ στη Λευκάδα, κάποιοι άλλοι στο νησάκι Ερεικούσα κοντά στην Κέρκυρα. Ανάμεσα σε αυτούς που αναζήτησαν τις αποδείξεις για την ύπαρξη της ομηρικής Ιθάκης ήταν, για παράδειγμα, ο Σλήμαν, ενώ τα τελευταία χρόνια επιστημονικές αποστολές έκαναν ανασκαφικά προγράμματα στην Ιθάκη, αναζητώντας ίχνη του ομηρικού ήρωα.

Οι επιστήμονες μπορεί να έχουν ενστάσεις, η τοπική αυτοδιοίκηση όμως έχει αποφασίσει. «Είμαι βέβαιος πως πρόκειται για το Ανάκτορο του Οδυσσέα» δήλωσε ο δήμαρχος Ιθάκης, Γιώργος Βασιλόπουλος. «Ακούγοντας την ανακοίνωση, διαπίστωσα ότι τα ευρήματα βεβαιώνουν πως πρόκειται για το μυκηναϊκό άστυ. Είμαι δε σίγουρος ότι το ανάκτορο βρίσκεται στην Ιθάκη για δύο λόγους. Το όνομά της δεν έχει αλλάξει από τα προϊστορικά χρόνια, ενώ εδώ έχει βρεθεί το μοναδικό λατρευτικό σπήλαιο στη θάλασσα. Δεν υπάρχει κάτι ανάλογο στο Ιόνιο».

Ο επί εικοσαετίας πρώην δήμαρχος Ιθάκης, Σπύρος Αρσένης, δήλωσε ότι «πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις για την ελληνική, και όχι μόνον, αρχαιολογία, καθώς ο Οδυσσέας αποτελεί εμβληματική μορφή για την παγκόσμια κοινότητα, τα μέλη της οποίας τον γνωρίζουν από τα μαθητικά τους χρόνια».

Ανεκτίμητο βυζαντινό εύρημα στη Θεσσαλονίκη

Παλαιότερη και από την Αχειροποίητο, που οικοδομήθηκε στα μέσα του 5ου αιώνα, όπως είπε η διευθύντρια της 9ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Μελίνα Παϊσίδου στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο παρουσιάζοντας τα ευρήματα στην περιοχή Σιντριβανίου αναφέρει η Ελευθεροτυπία (29/7/2010). Συσχετίζει τα κατάλοιπα της βασιλικής με την Αχειροποίητο γιατί τα δύο μνημεία έχουν κατασκευαστεί με το ίδιο δομικό σύστημα. Η χρονολόγηση του ναού έγινε με βάση ένα νόμισμα του βυζαντινού αυτοκράτορα Αρκαδίου που ανέβηκε στο θρόνο το 395. Το νόμισμα βρέθηκε κάτω από το σύνθρονο.

Σε συνδυασμό και με άλλα επιστημονικά στοιχεία, οι αρχαιολόγοι καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι αυτή η βασιλική είναι η παλαιότερη που έχει ανασκαφεί μέχρι σήμερα. Ηταν σε λειτουργία πιθανότατα και μετά τον 7ο αιώνα. Βρισκόταν στον άξονα της Εγνατίας οδού και απείχε από την Κασσανδρεωτική Πύλη κάτι λιγότερο από 100 μ. Το μήκος του ναού υπολογίζεται στα 25 μ. εκ των οποίων έχουν ανασκαφεί τα 17. Τα υπόλοιπα βρίσκονται ακόμη κάτω από την πλατεία Σιντριβανίου.

Εικάζεται πως συνδεόταν με κάποιο κοιμητήριο. Στην περιοχή υπήρχαν εκτεταμένα νεκροταφεία ήδη από την αρχαιότητα.

Το εύρημα είναι σημαντικότατο, γι' αυτό προτάθηκε από την έφορο η μεταφορά του στη Ροτόντα ή στο Επταπύργιο, που φυλάσσονται από την Εφορεία, ή στο χώρο του Πανεπιστημίου, όπως έγινε όταν βρέθηκε στο σταθμό Συντάγματος στην Αθήνα ένα ρωμαϊκό λουτρό και μεταφέρθηκε στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου. Θα μεταφερθούν τα δάπεδα, η βάση του σύνθρονου, η βάση της Αγίας Τράπεζας, το φράγμα του πρεσβυτέριου και τμήμα του κεντρικού κλίτους. Θα γίνει τομή κάτω από την Αγία Τράπεζα προκειμένου να βρεθεί το εγκαίνιο, από όπου ίσως προκύψει σε ποιον άγιο ήταν αφιερωμένος ο ναός. Για τη μεταφορά της βασιλικής πρέπει πρώτα να ολοκληρωθεί η ανασκαφή. Η Εφορεία σκάβει μέρα νύχτα και με διπλοβάρδιες για να αποδώσει το χώρο τάχιστα για τη συνέχιση του έργου. Παράλληλα, η ΙΣΤ'Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων σκάβει παρακείμενο εξαγωνικό κτήριο.

«Οι ανασκαφές για το μετρό είναι πολύ σημαντικές, δεδομένου ότι θα μας δώσουν νέα τοπογραφικά δεδομένα για την πόλη της Θεσσαλονίκης», μας λέει η προϊσταμένη της ΙΣΤ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, κ. Λίλιαν Αχειλαρά. «Η ΙΣΤ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων δραστηριοποιείται με το αρχαιολογικό έργο στον χώρο επέμβασης για την κατασκευή του μετρό Θεσσαλονίκης στον σταθμό Νέος Σιδηροδρομικός Σταθμός και στον σταθμό Σιντριβάνι. Τα μέχρι τώρα ανασκαφικά ευρήματα επιβεβαιώνουν τα τοπογραφικά δεδομένα της αρχαίας Θεσσαλονίκης στις περιοχές αυτές, που είναι γνωστά από τις παλιότερες ανασκαφικές έρευνες της Εφορείας».

Ν. ΚΟΝΤΡΑΡΟΥ-ΡΑΣΣΙΑ

Στο κοινό ένα από τα σημαντικότερα μνημειακά σύνολα της Νάξου

Η συντήρηση και ανάδειξή του ολοκληρώθηκαν και το Σαββατοκύριακο το σημαντικότερο μνημειακό σύνολο της Νάξου παραδίδεται στο κοινό. Πρόκειται για το αρχαίο υδραγωγείο Μελάνων-Νάξου, ένα αρχαίο ιερό συνδεόμενο με τις πηγές του και τα γύρω αρχαία λατομεία, τα δύο κολοσσικά ημίεργα αγάλματα κούρων στα λατομεία και τα ερείπια μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής στη διαδρομή του υδραγωγείου.

Το έργο, που διήρκεσε έξι χρόνια (2003-2009), εκτελέσθηκε με χρηματοδότηση των ΠΕΠ Νοτίου Αιγαίου από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και θα παραληφθεί επίσημα από τη γενική γραμματέα του υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού Λίνα Μενδώνη.

Για το σύνολο δημιουργήθηκαν δύο κέντρα ενημέρωσης επισκεπτών. Σε αίθουσα του παλαιού δημοτικού σχολείου Κουρουνοχωρίου, που παραχωρήθηκε για το σκοπό αυτό στο ΥΠΠΟΤ, στεγάσθηκε μια συλλογή χαρακτηριστικών ευρημάτων από το ιερό των πηγών και το υδραγωγείο, όπου ο επισκέπτης μπορεί να αντλήσει περαιτέρω πληροφόρηση.

Το αρχαίο υδραγωγείο

Το αρχαίο υδραγωγείο αποτελεί ένα σημαντικό τεχνικό έργο της αρχαιότητας. Κατασκευάσθηκε πριν από το τέλος του 6ου π.Χ. αιώνα με γραμμή κουμπωτών πηλοσωλήνων, μήκους 11 χιλιομέτρων, τύπου ανάλογου με τα γνωστά αθηναϊκά υδραγωγεία της ίδιας εποχής. Στους χρόνους της Ρωμαιοκρατίας η γραμμή των σωλήνων αντικαταστάθηκε με κτιστή αύλακα, που έμεινε σε χρήση μέχρι τον 8ο μ.Χ. αιώνα. Το υδραγωγείο διέθετε ήδη στην πρώτη του φάση σήραγγα μήκους 220 μ., η οποία στη φάση της Ρωμαιοκρατίας απέκτησε στην είσοδο και την έξοδο φρέατα καθαρισμού με εντυπωσιακούς θολωτούς διαδρόμους πρόσβασης στη λαξευτή σήραγγα. Δώδεκα χαρακτηριστικά τμήματα του υδραγωγείου συντηρήθηκαν, προστατεύθηκαν και διαμορφώθηκαν σε επισκέψιμους χώρους με κατάλληλη πρόσβαση και πλούσια πληροφόρηση.

Το ιερό των πηγών

Η λατρεία στο ιερό των πηγών ξεκίνησε τον 8ο π.Χ. αιώνα με ένα μικρό μονόχωρο ναό. Τον 7ο και τον 6ο π.Χ. αιώνα προστέθηκαν δύο ακόμη ναϊκά οικοδομήματα. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του είναι ότι δίπλα στη λατρεία μιας θεότητας του νερού και της ευφορίας σ’ αυτό λατρεύθηκαν δύο ήρωες, προστάτες των τεχνιτών που δούλευαν στα αρχαία λατομεία της ίδιας περιοχής. Η δουλειά και τα αφιερώματά τους στο ιερό αποκαλύπτουν άγνωστες πτυχές του πρωτοπόρου έργου των Ναξίων μαρμαροτεχνιτών στην ανάπτυξη της ελληνικής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής (εικ.4-5). Το ιερό ανασκάφηκε, τα ερείπιά του στερεώθηκαν και διαμορφώθηκαν σε επισκέψιμο χώρο με πλούσια πληροφόρηση.

Τα αγάλματα

Μάρτυρες αυτής της δουλειάς είναι και τα δύο ημίεργα αγάλματα κούρων στα λατομεία της περιοχής. Ο ήδη επισκέψιμος κούρος του Φλεριού εντάχθηκε με απαλλοτρίωση σε έκταση που σώζει χαρακτηριστικές λατομίες, ώστε να συνειδητοποιεί ο επισκέπτης τη θέση του μέσα στο λατομείο, ενώ ο υψηλότερα στο βουνό ευρισκόμενος δεύτερος κούρος έγινε με πλακόστρωτο διάδρομο προσβάσιμος. Δίπλα του τοποθετήθηκαν τα πόδια και η πλίνθος του αγάλματος, που ανασυντέθηκαν από τεμάχια που εντοπίσθηκαν στις γύρω ξερολιθιές.

Παλαιοχριστιανική βασιλική

Κοντά στο τελευταίο τμήμα του υδραγωγείου που αναδείχθηκε η έρευνα έδειξε ότι τα περιορισμένα ερείπια χριστιανικού ναού του Αγίου Στεφάνου ανήκαν σε μια μεγάλη παλαιοχριστιανική βασιλική μήκους 23,5 μ., με περισσότερες φάσεις στην ιστορία της. Ο χώρος απαλλοτριώθηκε, το σύνολο του μνημείου προστατεύθηκε από την καταστροφική γεωργική δραστηριότητα, και με μερική αναστήλωση και κατάλληλη διαμόρφωση των ερειπίων η Νάξος απέκτησε ένα σπουδαίο μνημειακό χώρο της εποχής αυτής. in.gr

Ποιος φοβάται τον Ζαχί Χαουάς

Η διεθνής διάσκεψη που θα λάβει χώρα στο Κάιρο τον ερχόμενο Απρίλιο με θέμα τον επαναπατρισμό κλεμμένων αρχαιολογικών θησαυρών έχει φέρει στο προσκήνιο ένα όνομα που εμφανίζεται συχνά-πυκνά σε ειδήσεις που έχουν να κάνουν με το συγκεκριμένο θέμα και που έχει γίνει ο εφιάλτης των διοικητικών στελεχών των πιο μεγάλων και διάσημων μουσείων του κόσμου.

Ο αιγύπτιος διδάκτωρ αρχαιολογίας και γενικός γραμματέας του ανωτάτου συμβουλίου αιγυπτιακών αρχαιοτήτων Ζαχί Χαουάς, είναι μια μοναχική φωνή που έχει κατορθώσει να φέρει τα πάνω-κάτω όσον αφορά στη διεκδίκηση των αρχαιοτήτων της χώρας του από σημαντικά μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα εκθέματα έχουν αποκτηθεί με παράνομο τρόπο – ο ίδιος δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει τη λέξη κλοπή χωρίς κανέναν ενδοιασμό – και ως εκ τούτου, πρέπει να επιστραφούν στην Αίγυπτο, όπου και ανήκουν. Το γεγονός ότι απαιτείται να αναμετρηθεί με μουσεία-θεσμούς, όπως το Λούβρο του Παρισιού και το Βρετανικό Μουσείο, δεν δείχνει να τον πτοεί, αντίθετα δεν σταματά να δίνει συνεντεύξεις και να μιλά με λόγο πύρινο και παθιασμένο περί επαναπατρισμού των πολιτιστικών μνημείων της χώρας του που έφυγαν λαθραία και παράνομα προς τις διάφορες συλλογές του κόσμου.

Πέρα από αναγνωρισμένος επιστήμονας με πολλές περγαμηνές και διακρίσεις, πρόκειται πρωτίστως για έναν άνθρωπο με όραμα και τρομερή αποφασιστικότητα, κάτι αρκετά σπάνιο να το βλέπεις στις μέρες μας, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με ιστορία και πολιτισμό. Τα παραδείγματα για του λόγου το αληθές είναι πολλά. Για πολλοστή φορά τα έχει βάλει με το Βρετανικό Μουσείο, απαιτώντας να επιστραφεί στην Αίγυπτο η διάσημη Στήλη της Ροζέτας, μια πέτρινη πλάκα από γρανοδιορίτη (και όχι από βασάλτη ή γρανίτη όπως συχνά αναφέρεται λανθασμένα) η οποία προέρχεται από τον ναό του Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς. Χρονολογείται στον 2ο αιώνα π.Χ. και ανακαλύφθηκε τυχαία το 1799 από έναν γάλλο αξιωματικό που υπηρετούσε στο στράτευμα του Ναπολέοντα. Η σημασία της έγκειται στο ότι φέρει εγχάρακτη επιγραφή σε δύο γλώσσες (αιγυπτιακή και ελληνική) και τρία συστήματα γραφής (ιερογλυφικά, δημώδη αιγυπτιακή, ελληνική), με αποτέλεσμα να γίνει το «κλειδί» για την αποκρυπτογράφηση των αιγυπτιακών ιερογλυφικών.

Η πρώτη επίσημη αίτηση για την επιστροφή του στην Αίγυπτο έγινε από τον δρ. Χαουάς τον Ιούλιο του 2003. Κατόπιν μακρών διαπραγματεύσεων, το Βρετανικό Μουσείο έστειλε τον Νοέμβριο του 2005 στο Κάιρο ένα ακριβές αντίγραφο της στήλης, ενώ πριν από λίγους μήνες ανακοίνωσε «οριστικά» ότι δεν προτίθεται να επιστρέψει τον πρωτότυπο θησαυρό, διότι, όπως ανέφερε, «η άποψη της διεύθυνσης είναι ότι η (αιγυπτιακή) συλλογή πρέπει να παραμείνει ανέπαφη». Και επιπλέον, κατά τους Βρετανούς, «έχει διαπιστωθεί ότι στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Καΐρου τα εκθέματα δεν προστατεύονται επαρκώς», επιχείρημα που χρησιμοποιείται κατά κόρον βέβαια και όσον αφορά στην επιστροφή των δικών μας Γλυπτών του Παρθενώνα ακόμα και τώρα, μετά την ολοκλήρωση και έναρξη λειτουργίας του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης. Από την πλευρά του, ο δρ Χαουάς διαβεβαιώνει ότι στην Αίγυπτο συντελούνται κοσμογονικές διεργασίες στον πολιτιστικό τομέα που θα μετατρέψουν το Μουσείο του Καΐρου σε ένα από τα καλύτερα στον κόσμο. Γι’ αυτό θεωρεί απαραίτητη την επιστροφή των αρχαίων κειμηλίων στον τόπο τους. Ας σημειωθεί εδώ, ότι σε κάποια από τις πολλές επισκέψεις του στο Βρετανικό Μουσείο, ο Ζ. Χαουάς δεν δίστασε να βάλει τις φωνές σε συνέντευξη που του έπαιρναν τα βρετανικά κανάλια και να κατηγορεί χωρίς κανέναν δισταγμό τους Βρετανούς ως ληστές των πολιτισμών του κόσμου.

Πριν από λίγο καιρό ακούστηκε ξανά το όνομά του, με τον τίτλο του ως γενικός γραμματέας του ανωτάτου συμβουλίου αιγυπτιακών αρχαιοτήτων, όταν ανακοίνωσε ότι η Αίγυπτος αποφάσισε να «διακόψει κάθε συνεργασία» στον αρχαιολογικό τομέα με το μουσείο του Λούβρου, όσο δεν επιστρέφονται τα τμήματα μιας φαραωνικής στήλης που βρίσκεται στην αιγυπτιακή συλλογή του. "Λάβαμε την απόφαση να διακόψουμε κάθε συνεργασία με το Λούβρο εν αναμονή της επιστροφής" των αρχαιολογικών αυτών στοιχείων, τα οποία εκλάπησαν και προέρχονται από τάφο που βρίσκεται κοντά στο Λούξορ, πρόσθεσε. Ο Ζάχι Χάουας κατηγόρησε το μουσείο του Λούβρου για παράνομη απόκτηση των αρχαιολογικών αυτών θησαυρών. "Με το να αγοράζουν κλεμμένες στήλες, ορισμένα μουσεία ενθαρρύνουν την καταστροφή και την κλοπή αιγυπτιακών αρχαιοτήτων", ήταν τα ακριβή λόγια του.

Εδώ και καιρό, και ενώ «τρέχουν» οι δύο αυτές υποθέσεις, έχει ανοίξει και ένα τρίτο μέτωπο, προς Γερμανία αυτή τη φορά. Ο αιγύπτιος δόκτορας ενεργεί και για την επιστροφή της προτομής της βασίλισσας Νεφερτίτης από το Νόιες Μουζέουμ του Βερολίνου. Τα λόγια του; «Ή θα επιστρέψουν τη Νεφερτίτη, ή να αποδείξουν ότι την πήραν με νόμιμο τρόπο από την Αίγυπτο», όπως ακριβώς τα δήλωσε σε συνέντευξη μέσα στα Χριστούγεννα.

Επόμενη διεκδίκηση, η προτομή του κατασκευαστή πυραμίδων Ανχάφ από το Μουσείο Φάιν Αρτ της Βοστώνης, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Φτάνουν αυτά; Όχι… Αποκάλυψε ότι ο ίδιος συντονίζει μια μεγάλη ομάδα ερευνητών – «ολόκληρο υπουργείο...», όπως είπε χαρακτηριστικά -, οι οποίοι προσπαθούν να εντοπίσουν όλους τους αρχαιολογικούς θησαυρούς που κατά καιρούς έχουν κλαπεί από την Αίγυπτο και βρίσκονται διασκορπισμένα σε μουσεία και συλλογές ανά τον κόσμο.

Η δραστηριοποίηση βέβαια αυτού του ανθρώπου δεν τελειώνει ούτε εκεί. Εδώ και αρκετά χρόνια αρχαιολόγοι από την Αίγυπτο και την Δομινικανή Δημοκρατία πραγματοποιούν ανασκαφές κάτω από το ναό Ταπόσιρις, δυτικά της Αλεξάνδρειας αλλά στη συγκεκριμένη περιοχή οι εργασίες ξεκίνησαν πριν από λίγες ημέρες. Τι ψάχνουν να βρουν; Τον τάφο της Κλεοπάτρας! «Η ανακάλυψη του τάφου της Κλεοπάτρας μπορεί να είναι η πιο σημαντική ανακάλυψη του 21ου αιώνα», δήλωσε πριν από λίγες μέρες ο συνήθης ύποπτος. "Αν οι ανασκαφές οδηγήσουν στον τάφο της Κλεοπάτρας, η περιοχή μπορεί να γίνει πόλος έλξης για ολόκληρο τον κόσμο. Δεν είμαστε σίγουροι ότι θα βρούμε το σώμα της Κλεοπάτρας σε κάποια από τις τρεις περιοχές αλλά είμαστε σίγουροι ότι θα βρούμε έναν βασιλικό τάφο, καθώς η περιοχή είναι περιτριγυρισμένη από ένα κοιμητήριο σημαντικών αξιωματούχων. Αυτός ο ναός είναι το τέλειο μέρος που θα μπορούσαν να έχουν κρυφτεί. Βρήκαμε τον ναό της Ίσιδος μέσα σε αυτόν το ναό. Η Κλεοπάτρα θα μπορούσε να είναι η Αιγύπτια θεά Ίσις και ο Μάρκος Αντώνιος ο Όσιρις", ανέφερε μεταξύ άλλων.

Η διεθνής διάσκεψη που θα γίνει τον ερχόμενο Απρίλιο στο Κάιρο με θέμα τον επαναπατρισμό αρχαιολογικών θησαυρών που έχουν κλαπεί και εκτίθενται στα διάφορα μουσεία του κόσμου αφορά και την Ελλάδα, η οποία συμμετέχει ανάμεσα σε 30 χώρες, όπως το Μεξικό, το Περού, το Αφγανιστάν, το Ιράκ, η Καμπότζη και η Κίνα, και διεκδικεί φυσικά, μεταξύ των άλλων, και τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Επικεφαλής του συμβουλίου και πάλι ο δρ. Ζαχί Χαουάς. «Οι υπεύθυνοι των χωρών αυτών θα συζητήσουν μία συλλογική δράση σε διεθνές επίπεδο για να εντείνουν τις προσπάθειες επαναπατρισμού αρχαιοτήτων που έχουν κλαπεί και εκτίθενται σε ορισμένα μουσεία του κόσμου και σε οίκους προς πώληση», τόνισε σε συνέντευξη τύπου. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι η διάσκεψη θα πρέπει να επεξεργαστεί «ακριβείς προτάσεις» και να καταρτίσει μια λίστα των αρχαιοτήτων που διεκδικεί η κάθε χώρα. Παράλληλα, θα εξετάσει τη διεθνή νομοθεσία που διέπει το θέμα, προκειμένου να την επανεκτιμήσει και να «προστατεύσει τα δικαιώματα αυτών των χωρών όσον αφορά στην επανάκτηση της πολιτιστικής και αρχαιολογικής περιουσίας τους».

***

Σοφία Εγγαστρωμένου - Σλήμαν: η "ομηρική σύζυγος"

Αρσακειάς με άριστη γνώση της αρχαίας ελληνικής, από μεσοαστική οικογένεια, με καλή ανατροφή, όμορφο παρουσιαστικό, σεμνή και λιγομίλητη, κοπέλα από σπίτι, όπως θα λέγαμε. Το μέλλον της προδιαγεγραμμένο, αφού είχε όλα τα προσόντα να δεχτεί ένα πετυχημένο συνοικέσιο και να ζήσει μια αξιοπρεπή και ήσυχη οικογενειακή ζωή ως τα βαθιά γεράματα.

Το συνοικέσιο δεν άργησε να’ ρθει. Πλούσιος ο γαμπρός, αυτοδημιούργητος, χρόνια στο εμπόριο, ολίγον ηλικιωμένος και αδιάφορος στην όψη, μικροκαμωμένος, κοντός, με ασυνήθιστα μεγάλο κεφάλι και αραιά μαλλιά, χωρισμένος και πατέρας τριών παιδιών, όμως με ψυχή ατρόμητη και με ακάματο πείσμα και ενθουσιασμό μικρού παιδιού. Γερμανός στην καταγωγή με αμερικανική υπηκοότητα, με αμφισβητούμενο πτυχίο αρχαιολόγου που απέκτησε τελευταία μάλλον χάρη στην βαρύνουσα οικονομική του επιφάνεια, με μια εμμονή για τον ελληνικό πολιτισμό και μια ασίγαστη λαχτάρα να ανακαλύψει τον τόπο που ενέπνευσε το έπος που βρισκόταν στο προσκέφαλό του από παιδί, το Ίλιον που περιέγραφε ο αγαπημένος του ποιητής Όμηρος στην Ιλιάδα.

Δεν είχε καιρό που είχε αμολήσει λυτούς και δεμένους να του βρουν την ιδανική σύντροφο που θα τον ακολουθούσε στην εκπλήρωση αυτού του τρελού ονείρου. Μια γυναίκα «με ελληνοπρεπή εμφάνιση, μαύρα μαλλιά και ή το δυνατόν όμορφη και στοργική». Η εικόνα της Ελληνίδας, όπως την είχε εμπνευστεί από τα ομηρικά έπη και όπως την φαντάζονταν οι μορφωμένοι γερμανοί συμπατριώτες του: μια μορφή ανταποκρινόμενη στο αρχαίο ελληνικό ιδεώδες, που θα είχε άριστες γνώσεις της αρχαίας ελληνικής, θα μπορούσε να απαγγείλει Όμηρο από το πρωτότυπο, αλλά κυρίως να ήταν Ελληνίς. «Ζητείται Ελληνίς» είχε γράψει στον θείο της Σοφίας και εκείνος του’ στειλε φωτογραφία της. Την ερωτεύτηκε με την πρώτη ματιά.

Το όνομά του: Ερρίκος Σλήμαν.

Η δεκαεπτάχρονη Σοφία είχε όλα όσα ζητούσε από τη σύζυγό του ο επίδοξος γερμανός αρχαιολόγος. Η «Ελληνίς, λάτρις του Ομήρου» με τα μαύρα μαλλιά και ένα ίχνος θλίψης να πλανάται στο ωραίο πρόσωπό της που της χάριζε μια δωρική σχεδόν ευγένεια και γαλήνη, ανταποκρινόταν στο οραματικό στοιχείο έμπνευσης αυτής του της απόφασης, μιας και ο μύθος του περίφημου «Ζεύγους της Αρχαιολογίας», συνεπαγόταν την καθυπόταξη της πραγματικότητας στο ιδεώδες, έναν ιδεατό κόσμο που δημιούργησε ο ίδιος και που ήδη είχε εντάξει και κείνη μέσα του, πριν ακόμα τη γνωρίσει. Ήταν η εκλεκτή, κι ας μην το γνώριζε ακόμα!

Τι ήξερε όμως η Σοφία για τον σαρανταεπτάχρονο Σλήμαν, η οποία τόσο πειθήνια δέχεται το προξενιό και τη θέληση γονιών και θείου; Για κείνους, είχαν πετύχει λαχείο. Όλοι μιλούσαν για την παραμυθένια της τύχη, τον πρίγκιπα του παραμυθιού. Για κείνη όμως δεν έπαυε και ο γάμος, αλλά και εκείνη, να αποτελούν αντικείμενο συναλλαγής μεταξύ του Ερρίκου και του πατέρα της. Ήξερε επίσης πως, όντας εκατομμυριούχος, δεν είχε καμία αξίωση για προίκα, πράγμα μάλλον σπάνιο, και ότι υπήρχαν οι προδιαγραφές να ευεργετηθεί από αυτόν τον γάμο και ολόκληρο το σόι της. Θα παντρευόταν έναν ξένο, ηλικιωμένο και ζάμπλουτο άνθρωπο που είχε βαλθεί σώνει και καλά να γίνει αρχαιολόγος. Και στο κάτω-κάτω, ποιος ξένος που έρχεται στην Ελλάδα δεν κάνει κάτι σ’ αυτόν τον τομέα, όλοι λίγο-πολύ εκείνη την εποχή κάπου έσκαβαν!

Δεν γνωρίζουμε αν τον είχε δει σε φωτογραφία πριν την άφιξή του ή όχι. Άλλωστε και η όχι και τόσο ελκυστική εμφάνιση στο παρουσιαστικό ενός άντρα, δεν έπαιζε κανέναν ρόλο στην επιλογή γαμπρού. Ούτε και ο χαρακτήρας του. Δεν θα μπορούσε, άλλωστε, να γνωρίζει εκ των προτέρων τον δύστροπο, σύμφωνα με τους βιογράφους του Σλήμαν, και γεμάτο έπαρση χαρακτήρα του, ούτε την απρόβλεπτη ψυχοσύνθεσή του, που θα αποτελέσει λίγες μόνο δεκαετίες μετά τον θάνατό του, αντικείμενο μελέτης στα πλαίσια ψυχαναλυτικών ερευνών με θέμα την ιδιοφυΐα. Και φυσικά, δεν ήταν σε θέση να φανταστεί πόσο η ιδιοφυής ιδιοσυγκρασία του άντρα της με την αμύθητη περιουσία που θα τον γέμιζε από ένα δυσβάστακτο για τους γύρω του αίσθημα «παντοδυναμίας» και τους κάθε άλλο παρά αβρούς τρόπους του με τις απότομες, χολερικές μεταπτώσεις του, θα επηρέαζε αρνητικά το υπόλοιπο της ζωής της..

Η πρώτη τους συνάντηση ήταν μια απογοήτευση για κείνη. Είχε διαπιστώσει ότι ήταν κοντύτερός της! Της υπαγορεύει μια επιστολή-πρόγραμμα, σαν καταστατικό μιας σχέσης, κατατοπίζοντάς την πλήρως για τις προσδοκίες και τις απαιτήσεις του. Την προειδοποιεί απερίφραστα για όσα στη συμπεριφορά της θα μπορούσαν να τον δυσαρεστήσουν. Σα να της διαμήνυε με ύφος δασκαλίστικο όρους απαράβατους. Με λίγα λόγια, της ζητούσε να απαρνηθεί τα πάντα στη ζωή της, ακόμα κι αυτά που θα μπορούσαν να είναι αυτονόητα, για να παντρευτεί έναν… δάσκαλο, που μιλάει περιφρονητικά για την ικανοποίηση των αισθήσεων και που θα ήταν υποχρεωμένη να τον αγαπά από… σεβασμό, επειδή αυτό ήταν το θέλημα των γονιών της.

Δάσκαλος και μαθήτρια: αυτό είναι το δίπτυχο που ανήκει στην εννοιολογική πανοπλία του Σλήμαν. Μάθηση, σεβασμός, υπακοή, λέξεις-κλειδιά που υπόσχονταν την άνευ όρων υποταγή και την πλήρη αυτοταπείνωση μιας νέας και όμορφης γυναίκας. Ο Ερρίκος είχε φέρει με τη βία το πεπρωμένο στα μέτρα του. Ούτε διαμάντια ούτε μαργαριτάρια της χάρισε ο ζάπλουτος Ερρίκος στον γάμο τους και η φωτογραφία που έχει διασωθεί από την «ευτυχή» στιγμή δεν δίνει την εντύπωση ενός ιδιαίτερα ευτυχισμένου ζευγαριού. Εκείνος είναι ερωτευμένος. Εκείνη… όχι…

Η πρώτη δημόσια αντίδραση της Σοφίας: «Καλύτερα να πεθάνω παρά να ζήσω στο πλευρό αυτού του άντρα» δείχνει αρκετά ξεκάθαρα σε ποιο βαθμό είχε συνειδητοποιήσει εξ’ αρχής τις συνέπειες που θα είχε στον συναισθηματικό της κόσμο μια συμβίωση υπό τις συνθήκες που της επέβαλλε ο παράξενος αυτός ξένος και όπως ήταν αναμενόμενο, τα πρώτα συμπτώματα κατάθλιψης δεν άργησαν να φανούν. Είναι πολύ νέα και της λείπει ύπνος. Πέρα όμως από τη σωματική εξουθένωση, υπήρχε και μεγάλη πνευματική υπερκόπωση. Ο Σλήμαν, μέγας λάτρης της γλωσσομάθειας (γνώριζε είκοσι γλώσσες!) και δάσκαλος απαιτητικός, της έκανε κανονικό μάθημα σε ό,τι συνέπαιρνε τον ίδιο, στις γλώσσες, την ιστορία, τη γεωγραφία, τα αρχαία ελληνικά, την αρχαιολογία, χωρίς να βλέπει πως εκείνη ήταν έτοιμη να καταρρεύσει. Ο Ερρίκος, αφέντης και προστάτης της, ορίζει τη ζωή της ακόμα και σε θέματα που θα έπρεπε να είχε εκείνη, ως γυναίκα, το λέγειν, π.χ. το νοικοκυριό, το φαγητό της ημέρας, την γκαρνταρόμπα της.

Γυρίζουν όλο τον κόσμο. Εκείνος σε μια αδιάκοπη προσπάθεια να συνδεθεί με τους αρχαιολογικούς κύκλους που θα τον στήριζαν στο μεγάλο του σχέδιο να ανακαλύψει την Τροία, κι εκείνη να μένει πίσω στα δωμάτια των πολυτελών ξενοδοχείων. Οι μακρόχρονες απουσίες του ήταν ένα στοιχείο που θα χαρακτήριζε εφ’ όρου ζωής την συζυγική τους ζωή και για το οποίο εκείνη ποτέ δεν θα σταματούσε να παραπονιέται. Μένει μόνη σε ξενοδοχεία και πολυτελείς επαύλεις στις πιο μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και θέρετρα, για μεγάλα χρονικά διαστήματα, χωρίς να ξέρει πότε θα επιστρέψει ο σύζυγός της, μακριά από την αγαπημένη της οικογένεια, μακριά από την Ελλάδα που υπεραγαπά, χωρίς χρήματα, χωρίς επικοινωνία με κανέναν, ξένη μέσα στο ίδιο της το σπίτι, φοβισμένο μαθητούδι του άντρα της. Εκείνη καταρρέει κι εκείνος εκλαμβάνει την επικίνδυνη κατάσταση της Σοφίας ως έλλειψη ψυχικού σθένους απέναντι στις απαιτήσεις της ζωής κι αυτό τον κάνει να δυσανασχετεί γιατί το θεωρεί απλώς ως έλλειψη αυτοπειθαρχίας.

Οι γονείς της εμβρόντητοι που είδαν το «παιδί» σ’ αυτή την κατάσταση, χλωμό, βασανισμένο, άρρωστο, δυστυχισμένο, όταν επέστρεψαν κάποια στιγμή στην Ελλάδα, κατηγόρησαν τον Ερρίκο απερίφραστα πως τους είχε εξαπατήσει όλους. Η απάντηση του ίδιου στις κατηγορίες: «Εσείς πουλήσατε την κόρη σας σαν πραμάτεια!». Τότε η Σοφία, ανάμεσα σε «αγοραστή» και «πωλητή», αντικείμενο συναλλαγής και «θύμα» τους, παίρνει θέση. «Καλύτερα να πεθάνω, παρά να ζήσω στο πλευρό αυτού του άντρα» δηλώνει ενώπιον μαρτύρων. Ήταν μια φοβερή στιγμή και για τους δύο. Ο Σλήμαν όμως ήξερε να τιμωρεί. Φεύγει και γράφει στον πεθερό του μια επιστολή που έσταζε φαρμάκι προειδοποιώντας τον πως αν τελικά «συγχωρούσε» τη Σοφία γι’ αυτό που ξεστόμισε, θα γινόταν με τον όρο να μην επιστρέψουν ποτέ πια στην Αθήνα!

Φεύγει εξοργισμένος για την Σαντορίνη. Το ταξίδι στο Αιγαίο του δίνει μεγάλη ευτυχία. Γίνεται ξανά ο περιηγητής που πάντα ήταν και που πάντα θα είναι, ο περιπετειώδης ήρωας που αντιπαρέρχεται όλες τις κακουχίες κυνηγώντας την έμπνευση σε μια αέναη αναζήτηση. Ζει έντονα την Ελλάδα στις Κυκλάδες του φωτός που αναζητούν το σκοτάδι, για να ξαναβγεί μέσα από αυτό η λάμψη ενός πανάρχαιου πολιτισμού. Η Ελλάδα που αγαπά. Η πατρίδα της Σοφίας. Μέσα στο μυθικό, εκστατικό περιβάλλον ο θυμός του ξεθυμαίνει. Θα’ θελε να την έχει κοντά του. Της γράφει. Κι όταν μαθαίνει πως είναι άρρωστη, παίρνει αμέσως το πρώτο πλοίο για τον Πειραιά. Η διάγνωση που κάνει ο γιατρός για την αρρώστια της είναι αυτολεξί: «η Σοφία πάσχει από τον Ερρίκο Σλήμαν». Έπασχαν ο ένας απ’ τον άλλον, θα ήταν ίσως μια πιο ακριβής διατύπωση…

Επόμενος σταθμός του η Μικρά Ασία. Εκείνη δεν ακολουθεί σ’ αυτό το ταξίδι. Την τοποθεσία της Τροίας στον λόφο του Χισαρλίκ, την είχε μάθει από συνάδελφο αρχαιολόγο, ο οποίος δεν είχε βέβαια τις οικονομικές δυνατότητες να ξεκινήσει ο ίδιος ανασκαφές στην περιοχή. Οι σημειώσεις στο ημερολόγιό του Ερρίκου είναι ενθουσιώδεις. Είναι πεπεισμένος πως αναπνέει τον αέρα του Ομήρου, βλέπει μπροστά του τον Πάρη και την Ωραία Ελένη, τον Δούρειο Ίππο. Ανακαλύπτει ένα αγγείο με «ανθρώπινη στάχτη» και πείθεται πως στα χέρια του κρατά την απόδειξη της ύπαρξης της ομηρικής πόλης. Η ανασκαφή ήταν δοκιμαστική. Όταν θα ξαναεπιστρέψει μερικούς μήνες αργότερα για την κανονική αυτή τη φορά ανασκαφή, δεν θα είναι μόνος. Θα είναι και η Σοφία μαζί του.

Παρά τη βασανιστική τους συμβίωση, εκείνη μένει στο πλευρό του ως την τελευταία στιγμή, τον ακολουθεί στις μεγάλες του ανακαλύψεις, γίνεται πειθήνια μαθήτριά του και εξελίσσεται και η ίδια σε αξιόλογη αρχαιολόγο. Ο Σλήμαν αρχίζει να την παίρνει στα σοβαρά. Δεν απευθύνεται πλέον σε μια πληγωμένη κοπέλα δεκαοκτώ χρονών, αλλά σε μια ώριμη και δύσκολη ερωμένη, που με τις αναπάντεχες αντιστάσεις της ανατρέπει τα σχέδιά του και του αναστατώνει τη ζωή. Η γυναίκα των ονείρων του, το υπάκουο πλάσμα, αντιστέκεται και επαναστατεί, πράγμα που δεν το περίμενε. Δεν περίμενε ότι οι δυο τους θα πρωταγωνιστούσαν σε μια ισότιμη μάχη των δύο φύλων, δύο ηλικιών, δύο νοοτροπιών, δύο πολιτισμών. Παρά τους ομηρικούς καβγάδες τους όμως, εκείνος εξακολουθεί να την θεωρεί αναπόσπαστο μέρος του βίου και του έργου του. Κι όταν έρχεται η μεγάλη ανακάλυψη, όταν οι σκαπάνες χτυπούν πάνω στον μυθικό θησαυρό του Πριάμου, εκείνη γίνεται η μούσα του.

Η Τροία υπάρχει! Ο Όμηρος είχε δίκιο! Η ανακάλυψη είναι συνταρακτική και μεταφέρεται αυτόματα σε όλο τον κόσμο. Δεν γνωρίζει ακόμα πως έχει πέσει έξω στην χρονολόγησή του κατά 1000 περίπου χρόνια. Η Τροία που ανακάλυψε είναι μια βασιλική έδρα κατοικημένη ήδη από το 2600-2400 π.Χ. και αντιστοιχεί από τα συνολικά εννέα στρώματα που έκρυβε ο λόφος του Χισαρλίκ, στη λεγόμενη Τροία ΙΙ. Η πόλη του Πριάμου βρισκόταν τρία μόνο μέτρα ψηλότερα, στο στρώμα Τροία VI και θα την ανακάλυπτε τελικά είκοσι χρόνια αργότερα ο συνεργάτης και διάδοχος του Σλήμαν στις ανασκαφές, Βλιλχελμ Νταίρπφελντ. Από τη λαχτάρα του να φτάσει στα κατώτερα στρώματα… την είχε προσπεράσει!

Η χρονιά εκείνη όμως, το έτος 1873, ήταν αναμφισβήτητα η χρονιά του "Ζεύγους της Αρχαιολογίας". Μετά από αγώνα χρόνων, ο Ερρίκος Σλήμαν κατάφερε να φτάσει στον κολοφώνα της δόξας του. Είναι επιτέλους διάσημος. Το ίδιο και η Σοφία. Είναι η ώρα της φημισμένης φωτογραφίας. Η Ελληνίδα σύζυγος του διάσημου γερμανού αρχαιολόγου που ανακάλυψε την Τροία του Ομήρου, η «ομηρική» Ελληνίδα με το μελαγχολικό βλέμμα που αποθανατίζεται φορώντας τα βαριά στολίδια του «θησαυρού», τα βασιλικά χρυσαφικά στο στήθος και τον λαιμό, το διάδημα της «Ωραίας Ελένης» στα μαύρα της μαλλιά…

Ο Σλήμαν μοιράζει ανά την υφήλιο αντίτυπα της φωτογραφίας της. Έθετε την ιδιωτική του ζωή στην υπηρεσία της δημοσιότητας με τρόπο ευρηματικό. Ποιος από τους σεβάσμιους συναδέλφους του θα μπορούσε έστω να φανταστεί την προβολή μιας αρχαιολογικής ανακάλυψης με τη φωτογραφία της γυναίκας του; Ο Σλήμαν ήξερε τι έκανε. Η δική του γυναίκα δεν ήταν μια οποιαδήποτε γυναίκα. Ήταν μια γυναίκα νέα και όμορφη. Το κυριότερο όμως όλων… ήταν Ελληνίδα. Με αυτή την περίφημη φωτογραφία, υποδήλωνε πως η Ελληνίδα γυναίκα του και ο θησαυρός αποτελούσαν άρρηκτη ενότητα, ακυρώνοντας κάθε διένεξη περί γνησιότητας των ευρημάτων. Μαζί της είχε ανακαλύψει την Τροία. Κι εκείνη ήταν πλέον εκεί, στο πλευρό του, σε μια στάση απόλυτης αλληλεγγύης και αφοσίωσης. Όπως το ονειρευόταν. Όπως θα’ πρεπε να είναι. Όλα τ’ άλλα δεν έπαιζαν κανέναν ρόλο...

Σημαντική αρχαιολογική ανακάλυψη και στη Βεργίνα

Ολόχρυσο στεφάνι διακοσμημένο με φύλλα βελανιδιάς τοποθετημένο πάνω σε χρυσό ταφικό αγγείο βρέθηκαν στο ιερό της Ευκλείας, αρχαιολογικός χώρος στην περιοχή της Βεργίνας που ερευνά εδώ και χρόνια το Α.Π.Θ. Ο πολύτιμος θησαυρός, που προφανώς ανήκε σε υψηλό βασιλικό πρόσωπο, ανακαλύφθηκε στο εσωτερικό μεγάλου χάλκινου σκεύους μέσα σε νερό, πάνω σε ανθρώπινα οστά. «Το εύρημα είναι πολύτιμο, καθώς το στεφάνι είναι σχεδόν εφάμιλλο σε ποιότητα και διαστάσεις με εκείνα από τους ασύλητους βασιλικούς τάφους της Μεγάλης Τούμπας» δήλωσε η επικεφαλής - διευθύντρια της πανεπιστημιακής ανασκαφής στη Βεργίνα κ. Χ. Σαατσόγλου - Παλιαδέλη.


Το χρυσό αγγείο που δέχτηκε τα οστά έχει σχήμα κυλινδρικής πυξίδας και απ’ όσο γνωρίζουμε είναι μοναδικό στο είδος του. Συντηρητής ανέλαβε ήδη τις πρώτες βοήθειες και επέβλεψε τη μεταφορά του αγγείου και του στεφανιού σε ασφαλές περιβάλλον, με κατάλληλες συνθήκες θερμοκρασίας, υγρασίας και σκότους. Σύμφωνα με την κ. Παλιαδέλη "θα πάρει καιρό μέχρι το πολύτιμο στεφάνι και τα δύο εντυπωσιακά μετάλλινα αγγεία επανακτήσουν την αρχική τους μορφή. Μέχρι τότε το εύρημα θα αποτελέσει αντικείμενο εξειδικευμένων ερευνών και συνεργασίας ανάμεσα σε συντηρητές και χημικούς, ανθρωπολόγους, κ.λ.π. προκειμένου να απαντηθούν ειδικά ερωτήματα σχετικά με τα υλικά και τη σύστασή των μετάλλινων σκευών, τα οστά και την ηλικία του νεκρού κ.α. "


Η ιστορία του αρχαιολογικού χώρου της Βεργίνας εκτείνεται χρονικά από τον 10ο αι. π.Χ. μέχρι τον 1ο αι. μ.Χ. Η ανασκαφική έρευνα του Μανόλη Ανδρόνικου στη δεκαετία του ’50 με αρχές ’60 αφορά την περίοδο 1000-700 π.Χ. και αποκαλύπτει μια εύρωστη οικονομικά κοινωνία της λεγόμενης πρωτογεωμετρικής και γεωμετρικής περιόδου, προϊστορική φάση μιας κοινωνίας που αποτέλεσε τον πυρήνα για την ίδρυση του μακεδονικού βασιλείου, όταν ο Περδίκκας, ο Γαυάνης και ο Αέροπος, απόγονοι του Ηρακλή από το Άργος της Πελοποννήσου, επέλεξαν τη θέση αυτή για να εγκαταστήσουν την έδρα του νεοσύστατου βασιλείου τους, εγκαινιάζοντας, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, τη δυναστεία των Τημενιδών.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 η αρχαιολογική σκαπάνη, πάντα υπό την επίβλεψη του Ανδρόνικου, έφερε στο φως σημαντικότατες ανάγλυφες και κυρίως ζωγραφιστές επιτύμβιες στήλες από το κλασικό και πρώιμο ελληνιστικό νεκροταφείο της αρχαίας πόλης. Τα ευρήματα αποτελούν σταθμό στην αρχαιολογία και την ιστορία της τέχνης γιατί είναι τα πρώτα δείγματα μεγάλης ζωγραφικής της κλασικής αρχαιότητας, μιας και η φθαρτότητα των υλικών δεν επέτρεψε την διατήρηση άλλων έργων στον χρόνο. Η ζωγραφική διακόσμηση των δύο ασύλητων τάφων κάτω από την τεράστια επίχωση της Μεγάλης Τούμπας, φώτισε άγνωστες ως τότε πτυχές της αρχαίας ελληνικής τέχνης, γνωστής μόνο έμμεσα, από περιγραφές συγγραφέων και μεταγενέστερα αντίγραφα.


Παράλληλα, το πλήθος των ονομάτων των άσημων κατοίκων της αρχαίας πόλης αποκαθιστά στη γνώση μας τη δημογραφική εικόνα της μακεδονικής πρωτεύουσας και βεβαιώνει περί του γλωσσικού ιδιώματος των αρχαίων Μακεδόνων, ανακάλυψη με βαρύνουσα σημασία για αυτή την τόσο ευαίσθητη περιοχή της Ελλάδας.



Ο Μανόλης Ανδρόνικος γεννήθηκε στην Προύσα της Μ. Ασίας το 1919. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και αγορεύτηκε διδάκτορας της ίδιας Σχολής. Το 1949 διορίστηκε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Το 1954-55 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Οξφόρδη και το 1961 εκλέχτηκε καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου εργάσθηκε ως το 1983. Η ανασκαφική του δραστηριότητα απλώνεται σε αρκετές περιοχές της βόρειας Ελλάδας (Βέροια, Κιλκίς, Χαλκιδική, Θεσσαλονίκη) αλλά το κυριότερο ανασκαφικό του έργο εντοπίζεται στη Βεργίνα, το οποίο οδήγησε το 1977 στην ανακάλυψη των βασιλικών τάφων της Μακεδονίας με τα αμύθητα ευρήματα και στην ανακάλυψη του τάφου του Φιλίππου Β’.

Ο Ανδρόνικος εκτός από μεγάλος αρχαιολόγος υπήρξε και δάσκαλος, που δίδαξε όχι μόνο τους μαθητές και φοιτητές του, αλλά με τα κείμενα και τις διαλέξεις του ανά τον κόσμο ένα ευρύτερο κοινό. Πέρασε κι αυτός στην ιστορία μαζί με τα ευρήματά του και αποτύπωσε στη συνείδησή μας τον εμπνευσμένο αρχαιολόγο, τον λαμπρό επιστήμονα, που η εμμονή του και ίσως αυτό το ένστικτο που «στεφανώνει» μόνο όποιον σκύβει με αγάπη στο αντικείμενό του, τον οδήγησαν στην αποκάλυψη που έμελλε να πλουτίσει θεαματικά τις γνώσεις μας για την ιστορία της Μακεδονίδος γης του Ηροδότου. Πέθανε το 1992.

Πολυπληθή ευρήματα στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης

32 βυζαντινά πλοία χρονολογημένα γύρω στο 1000 μ.Χ. ανακαλύφθηκαν με όλο το ξύλινο σκαρί τους και πολλά με τα εμπορεύματά τους βυθισμένα στην υγρή άμμο του πυθμένα του «Λιμανιού του Θεοδοσίου» στο Γενίκαπι της Κωνσταντινούπολης, ενώ παράλληλα με την ανακάλυψη του μικρού αυτού στόλου, βρέθηκαν κυκλικά και τετράγωνα οικήματα ηλικίας τουλάχιστον 8,000 χρόνων, πράγμα που πιστοποιεί την αδιάλειπτη κατοίκηση της περιοχής σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας.

Παρόλο που προϋπήρχαν ενδείξεις κατοικισμού από όλες τις περιόδους (περιοχή Φικίρτεπε-Χαλκηδόνος περίπου 4η χιλιετία π.Χ., στην ασιατική πλευρά ευρήματα από τη νεολιθική περίοδο, στην περιοχή του ανακτόρου Τόπκαπι ευρήματα χαλκολιθικής εποχής κλπ), η πρώτη σύσταση οργανωμένης πόλης στην συγκεκριμένη περιοχή ανήκει στους Μεγαρείς, οι οποίοι ίδρυσαν αποικία στην περιοχή της σημερινής Χαλκηδόνας το 680 π.Χ., την οποία και ονόμασαν Βυζάντιο από τον ιδρυτή της Βύζαντα.

Τα οικήματα είχαν κτιστεί σ’ αυτό το σημείο προτού η στάθμη των υδάτων ανεβεί μετακινώντας την γραμμή της ακτής κατά 400 μέτρα και σχηματιστεί το «Ελευθέριον», λιμάνι που οφείλει το όνομά του στον χορηγό ευγενή που ανέλαβε την κατασκευή του επί Μεγάλου Κωνσταντίνου (4ος αι. μ.Χ.). Η αρχαιολογική σκαπάνη «χτύπησε» στην προκυμαία, σε ξύλινους πασσάλους, καθώς και στον σκελετό ενός ακόμη βυζαντινού πλοίου.

Τρεις εβδομάδες νωρίτερα στην ίδια περιοχή είχε ανακαλυφθεί νεκροταφείο, χρονολογημένο το 6300-6000 π.Χ., το οποίο περιλάμβανε τα λείψανα δύο παιδιών, μιας γυναίκας και ενός άνδρα.

Οι ανακαλύψεις των ανασκαφών στην περιοχή Γενίκαπι, που έγιναν στο πλαίσιο του έργου της υποθαλάσσιας σιδηροδρομικής ζεύξης της ευρωπαϊκής και ασιατικής ακτής της Πόλης, δεν σταμάτησαν όμως εκεί. Σύμφωνα με τον τούρκο αρχαιολόγο Μετίν Γκιοκτσάι, πιστεύεται πως βρέθηκε τμήμα του χαμένου ως τώρα πρώτου οχυρωματικού τείχους του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όταν μετέφερε την πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην πάλαι ποτέ αποικία των Μεγαρέων, τα οποία είχαν καταστραφεί από μεγάλο σεισμό στις αρχές του 5ου αιώνα, για να οχυρωθεί εκ νέου από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Β’, τα τείχη των οποίων βλέπουμε σήμερα.

.

Η Πέλλα κάτω από την Πέλλα...

Μια πόλη ηλικίας 4.000 ετών ετοιμάζεται να βγει στο φως μετά την αναπάντεχη ανακάλυψη προϊστορικού νεκροταφείου κάτω από τον αρχαιολογικό χώρο της αρχαίας πρωτεύουσας του Μακεδονικού Βασιλείου. Κατά τη διάρκεια εργασιών διάνοιξης λεωφόρων και οδών του ρυμοτομικού συστήματος της Αρχαίας Πέλλας, οι αρχαιολόγοι της ομάδας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης «σκόνταψαν» πάνω σε ένα μεγάλο αριθμό τάφων (πάνω από 100) της πρώιμης εποχής του χαλκού, έκτασης 8 περίπου οικοδομικών τετραγώνων, στους οποίους βρέθηκαν κυκλαδίτικα κτερίσματα από μάρμαρο, αγγεία κατασκευασμένα με την παραδοσιακή τεχνοτροπία της περιοχής, αντικείμενα μεταλλοτεχνίας, κλπ., σπρώχνοντας την ιστορία της περιοχής στο 2100 – 2000 π.Χ., μιάμισυ δηλαδή χιλιετία πρωτού ο Αρχέλαος μεταφέρει την πρωτεύουσά του από τις Αιγές στην Πέλλα (τέλος 5ου π.Χ. αιώνα).

Η σημασία της αναπάντεχης ανακάλυψης είναι μεγάλη, αφού αποκαλύπτει τα αρχαιότερα ίχνη οργανωμένης ζωής στην Πέλλα, που έχουν έρθει ως τώρα στο φως από την αρχαιολογική σκαπάνη, συμπληρώνοντας ένα νέο κεφάλαιο για την εποχή της πρώιμης εποχής του Χαλκού στη συγκεκριμένη περιοχή. Η ανακάλυψη της μαρμάρινης φιάλης αποτελεί ένα από τα πρωιμότερα τεκμήρια των εμπορικών συναλλαγών της παραθαλάσσιας τότε προϊστορικής Πέλλας, αλλά και της ευρύτερης περιοχής της Μακεδονίας με τις Κυκλάδες, και τα πλούσια κτερίσματα, που περιλαμβάνουν ακόμη πολύτιμα κοσμήματα, όπως ασημένοι δακτύλιοι, αργυρά σκουλαρίκια, βραχιόλια και περιδέραια, περόνες, κλπ, δείχνουν την ευμάρεια της προϊστορικής κοινωνίας της περιοχής.

Ο υπεύθυνος της ανασκαφής καθηγητής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, κ. Ιωάννης Μ. Ακαμάτης, αναφέρει σχετικά: «Έως σήμερα γνωρίζαμε μία Πέλλα που έχει χρονολογηθεί μεταξύ 320-300 π.Χ., ενώ τα νέα ευρήματα μας παραπέμπουν στην 3 χιλιετία π.Χ. Σε πρώτη φάση θα έχουμε τη δυνατότητα να μάθουμε κυρίως για την ιδεολογία της ταφής, ενώ με την ανακάλυψη και του οικισμού θα αντλήσουμε πληροφορίες για την καθημερινότητα και τον τρόπο διαβίωσης των ανθρώπων της εποχής, όχι μόνο της συγκεκριμένης περιοχής, αλλά και της ευρύτερης», και συμπληρώνει: «Oι αρχαιολόγοι που δουλεύουμε εκεί πάνω από 20 χρόνια δεν περιμέναμε να βρούμε ένα προϊστορικό νεκροταφείο τέτοιας έκτασης, γιατί δεν είχαμε αρκετές ενδείξεις προϊστορικών ευρημάτων από τις ανασκαφές». Oπως λέει ο ίδιος, πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα, «που προσθέτει στις γνώσεις της αρχαιολογίας της Μακεδονίας. Σκεφτείτε ότι η Πέλλα είναι του 320 με 300 π.Χ., της εποχής του Κασσάνδρου δηλαδή, και το νεκροταφείο μάς οδηγεί στο 2800 με 2100 π.Χ. Πρόκειται ουσιαστικά για την Πέλλα πριν από την Πέλλα».

Οι νεκροί είναι ενταφιασμένοι σε συνεσταλμένη στάση μέσα σε πιθάρια ύψους 1.50-1.60 μέτρων, τοποθετημένα σε λακκοειδή ανοίγματα ή λιθοπερίκλειστες κατασκευές. Οι περισσότεροι τάφοι περιλαμβάνουν άντρες και γυναίκες, ενώ υπάρχουν και τάφοι που ανήκουν σε βρέφη, αλλά και νεαρά άτομα ηλικίας 14-16 ετών.

Οι οστεολογικές αναλύσεις βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, ενώ οι εργασίες στον χώρο συνεχίζονται, προκειμένου να εντοπιστεί και ο οικισμός, για τον οποίο εκτιμούν ότι θα είναι ανάλογης έκτασης με τον νεκροταφείο.