Τα χρόνια της αθωότητας

Age of innocence, a photo by eve.ps on Flickr.

Γεννημένη το 1862, η Edith Wharton είναι μία από τις πιο σημαντικές αμερικανίδες συγγραφείς των αρχών του 20ου αιώνα. Με το διάσημο φλεγματώδες της ύφος εξετάζει κριτικά τις αξίες της υψηλής κοινωνίας (στην οποία ανήκε και η ίδια) και της επικρατούσας ηθικής φωτίζοντας με την πένα της όλους τους συμβιβασμούς και υποκρισία τους.

Τις θέσεις της τις υποστήριξε και έμπρακτα, αφού έγινε η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το βραβείο Pulitzer για τη νουβέλα της 'Τα χρόνια της αθωότητας' το 1920, σπάζοντας με το προσωπικό της παράδειγμα τα ηθικά δεσμά της εποχής.

Ακολούθησαν πολλές βραβεύσεις ακόμα, ενώ τα περισσότερα έργα της έγιναν best-sellers. Το 1923 τιμήθηκε με το Honorary Doctorate of Letters του Πανεπιστημίου Yale και το 1930 εκλέχθηκε στην Αμερικανική Ακαδημία Γραμμάτων και Τεχνών. Πέθανε επτά χρόνια αργότερα σε ηλικία 75 χρονών.

Με αφορμή τη γιορτή του Πατέρα σε λίγες μέρες.

Αργά χτες το βράδυ - είχε νυχτώσει σχεδόν - χτύπησε το κουδούνι της εξώπορτας. Ήταν ένας κύριος με δυο κορίτσια κάπου στην ηλικία του μικρού μου γιου. Συντοπίτες, όπως μου είπε, όμως δεν είχε τύχει να τους ξαναδώ. Μου ζήτησε συγνώμη για το ακατάλληλο της ώρας, μου συστήθηκε και ζήτησε να μας μιλήσει, σε μένα και τον άντρα μου.
Προς στιγμήν έφυγε η γη κάτω από τα πόδια μου, γιατί το πρώτο που σκέφτηκα ότι μπορούσε να συμβαίνει ήταν ότι ήταν οι ιδιοκτήτες της Νέλλης, του κουταβιού που βρήκαμε σε κακό χάλι, δαγκωμένο από τα άλλα σκυλιά, έξω από την πόρτα μας πριν από λίγες μέρες.
Όταν λοιπόν τον είδα έτσι σοβαρό με τα παιδιά μαζεμένα πίσω του και με σκυμμένο το κεφάλι, εκεί πήγε το μυαλό μου, ότι ήρθε να την ζητήσει πίσω. Ο πατέρας όμως αυτός είχε άλλα να μας πει... Στο χέρι του κρατούσε ένα κινητό με σπασμένη οθόνη.
- Το βλέπετε; Είναι της κόρης μου. Δεν είναι δυο μέρες που της το πήρα.. δεν έχω εύκαιρη την απόδειξη, να σας την φέρω όμως να δείτε την ημερομηνία. Το έσπασε ο γιος σας και το έκανε επίτηδες!
Ο γιος μου. Και επίτηδες κιόλας.. Μου ήρθε να βάλω τα γέλια, καθότι γνωρίζοντας τον χαρακτήρα του μικρού μου γιου και ότι δεν υπήρχε περίπτωση να το έχει κάνει (ηθελημένα τουλάχιστον) ούτε μία στο τρισεκατομμύριο, πόσο μάλλον σε κορίτσι!, τους ζήτησα να περάσουν μέσα, να μην τα λέμε στην πόρτα. Ο λόγος που το έκανα ήταν επειδή είχα αρχίσει να καταλαβαίνω προς τα πού το πήγαινε, που ήταν βέβαια η αντικατάσταση του κινητού της μικρής από εμάς, έφταιγε - δεν έφταιγε το παιδί, και ήθελα να είναι και ο άντρας μου παρών στη συζήτηση.
- Παιδιά είναι, πάνω στο παιχνίδι θα συμβούν κι αυτά.. Δεν έχουν χτυπήσει, αυτό είναι που έχει σημασία, έτσι δεν είναι; Ήταν αρχικά η στάση μας.
Όμως ο εν λόγω πατέρας δεν το είχε σκοπό να φύγει από το σπίτι μας χωρίς τη διαβεβαίωση ότι θα του αντικαταστήσουμε το κινητό της κόρης του.
Συγχίστηκα πολύ, όχι όμως όσο αν μου ζητούσε τη Νέλλη, η οποία, παρεπιπτόντως, ήταν από τις ελάχιστες φορές που γρύλισε απειλητικά σε άνθρωπο!!! Δούλεψε το ένστικτο, φαίνεται.. Τα κορίτσια αμίλητα με σκυμμένο το κεφάλι. Ο γιος μου κλαμένος, είχε κατατρομάξει. Ήταν φανερό ότι δεν περίμενε τέτοια εξέλιξη... Εξοργίστηκα που τον έκανε να αισθανθεί έτσι, πόσο μάλλον που η μέρα ήταν μέρα γιορτής για τα παιδιά, αφού με τους ελέγχους τελείωσε και επίσημα η σχολική τους χρονιά.
Εξοργίστηκα επίσης που καταδέχτηκε να χτυπήσει την πόρτα μας νυχτιάτικα χωρίς να ντραπεί, για ένα.. κινητό;;!!! Δεν θα το έκανα ποτέ και μόνο από την ντροπή μου, θα έλεγα συμβαίνουν αυτά, θα ήμουν ευγνώμων που η απώλεια ήταν μόνο υλική και όχι κάτι σοβαρότερο, θα κρατούσαμε την αξιοπρέπειά μας και την καλή γειτονία μας καθότι αυτά μένουν, όχι τα κινητά, και θα το αφήναμε να περάσει. Και εγώ και όλη η οικογένειά μου, γιατί έτσι έχουμε μάθει να πράττουμε και να σκεφτόμαστε.
- Αν όντως έγιναν έτσι τα πράγματα και αν το έχετε τόσο ανάγκη, τότε τι να πω.. να σας το αντικαταστήσουμε, του είπε ο άντρας μου, αφήνοντας τη νύξη της γελοιότητας του πράγματος να πλανάται εμμέσως πλην σαφώς στον αέρα. Ο άνθρωπος όμως, όταν απέχει από βασικούς άξονες πολιτισμού, δεν καταλαβαίνει από τέτοιες νύξεις, κοιτάζει απλά να γίνει η δουλειά του αδιαφορώντας, αν μη τι άλλο, για το πρότυπο που δίνει στο ίδιο του το παιδί που είναι εκεί και παρακολουθεί σιωπηλό τα καθέκαστα...
- Αισθάνομαι άσχημα που αναγκάζομαι και σας κάνω αυτή τη συζήτηση...
Όμως την έκανε...
Μου έφερνε αηδία ο τρόπος που συνέχιζε να σέρνεται στα πλακάκια μας. Δεν μιλούσα, θα τσακωνόμουν αν το έκανα, άφησα τον άντρα μου να αναλάβει, ο οποίος άφησε τις νύξεις του με το γάντι, ελάφρυνε την ατμόσφαιρα με το να εκτονώσει την ένταση, αλλά είπαμε: με τέτοιους χαρακτήρες που προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τα ίδια τα παιδιά τους, δεν πρέπει να χαρίζεσαι, ούτε και να τους ελαφρύνεις την αμηχανία στην οποία μπορεί να βρίσκονται, αντίθετα να την υπογραμμίζεις, ώστε να το καταλαβαίνουν.  
Τρόμαξα να συνεφέρω το μαναράκι μου που μαράζωσε από την τρομάρα του. Τον έπιασα μετά στην κουβέντα.
- Βρε καλέ μου, αυτός άφησε να εννοηθεί ότι το έσπασες επίτηδες το κινητό.
- Παίζαμε ποδόσφαιρο με τον Μάριο και τα παιδιά της γειτονιάς, εκείνη καθόταν ακριβώς πίσω από το τέρμα.. Δεν το κάναμε επίτηδες.. Έβαλα γκολ και την πέτυχε η μπάλα στο χέρι που κρατούσε το κινητό. Δεν ήθελα να σπάσει...
Ήταν τόσο φοβισμένος που προτίμησε να μη διαψεύσει τον απρόσκλητο επισκέπτη μας που είχε προλάβει να φτιάξει ολόκληρο σενάριο εκμετάλλευσης της κατάστασης, της ηλικίας τους, της παιδικής ψυχολογίας... Προσπάθησα να του δώσω να καταλάβει ότι όταν κάποιος λέει ψέματα μπροστά σου και εσύ ξέρεις ότι η πραγματικότητα δεν είναι έτσι όπως τα παρουσιάζει, το χρέος μας είναι να υπερασπιζόμαστε την αλήθεια.
Ναι, έσπασε το κινητό, αγαπητέ πατέρα της Κατερίνας, και να της το αντικαταστήσουμε, όμως ήταν ατύχημα. Δεν ήταν εσκεμμένο. Υπάρχουν παιδιά που το μαρτυρούν. Τα ίδια το ξέρουν, φάνηκε από τις αντιδράσεις τους. Και μάλιστα ατύχημα που δεν θα είχε συμβεί, αν η μικρή δεν στεκόταν προκλητικά μέσα στο τέρμα την ώρα που τα αγόρια της γειτονιάς έπαιζαν ποδόσφαιρο! Και εγώ αν καθόμουν εκεί, το ίδιο θα είχε συμβεί. Και στη θέση σας θα ήμουν ευγνώμων που αυτή τη φορά ήταν το κινητό που έσπασε και όχι κάποιο μέλος του σώματός της και αυτό θα προσπαθούσα να της περάσω, στο ότι χαίρομαι που είναι καλά και ότι δεν αξίζει να στενοχωριέται για ένα gadget που μπορεί να αντικατασταθεί.. Όπως δηλαδή θα έκανε κάθε ευσυνείδητος γονιός που θα βρισκόταν στη θέση σας.

Καλημέρες!

Σε κίνδυνο εκατοντάδες μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς

«Πρόκειται για θαυμάσια, ανεκτίμητα πολιτιστικά μνημεία. Αν δεν κάνουμε κάτι μπορεί να τα χάσουμε για πάντα. Θα ήταν μια τραγική απώλεια», είπε ο Τζεφ Μόργκαν, ο εκτελεστικός διευθυντής του Ταμείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς που έδωσε στη δημοσιότητα την έκθεση «Σώστε την Εκλειπούσα Κληρονομιά μας». Ο λόγος για διακόσια και πλέον από τα σημαντικότερα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς σε όλο τον κόσμο, τα οποία είναι πλέον ζήτημα χρόνου να υποστούν σοβαρές ζημιές ή και να χαθούν αν δεν ληφθούν άμεσα δραστικά μέτρα, κάτι που θα στοιχίσει στις αναπτυσσόμενες χώρες περισσότερα από 100 δισεκατομμύρια δολάρια λόγω μείωσης των εσόδων τους. Το Παλάτι Σαν Σουσί της Αϊτής, γνωστό και ως «Βερσαλίες της Καραϊβικής» και το Μιραδόρ, μια τέραστια προκολομβιανή πόλη της Γουατεμάλας, περιλαμβάνονται στα 20 μνημεία που βρίσκονται στα πρόθυρα ανεπανόρθωτης καταστροφής λόγω κακοδιαχείρισης, λεηλασιών, εγκατάλειψης, συρράξεων και ανεξέλεγκτου τουρισμού.

Το Ταμείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς πιστεύει ότι η UNESCO, η υπηρεσία του ΟΗΕ που ασχολείται με επιστημονικά, εκπαιδευτικά και πολιτιστικά θέματα, δεν δίνει την πρέπουσα προσοχή στην καταστροφή των πολιστικών μνημείων. «Η UNESCO μιλάει μόνο για τα μισά από αυτά», εξήγησε ο Μόργκαν σημειώνοντας ότι μόνο 76 από τα μνημεία που αναφέρονται στην έκθεση έχουν χαρακτηριστεί Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO.

«Η Ιταλία έχει 45 Μνημεία. Το Περού, μια χώρα με μακρά ιστορία και πολλές σημαντικές τοποθεσίες, μόνο εννέα. Η Γουατεμάλα έχει μόνο τρία. Οι κυβερνήσεις πρέπει να είναι ικανές να φροντίσουν αυτές τις τοποθεσίες και πολλές δεν διαθέτουν τους πόρους», είπε.

Στην έκθεση επισημαίνεται ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες χάνουν δισεκατομμύρια δολάρια στον τομέα του τουρισμού αλλά και θέσεις εργασίας επειδή παραμελούν τα μνημεία τους. «Δεν αφορά μόνο τον τουρισμό, θα μπορούσαν να μεταμορφώσουν όλη την οικονομία και να προσελκύσουν ξένες επενδύσεις. Πολλές τοποθεσίες είναι μικρές, έκτασης ενός τετραγωνικού χιλιομέτρου και αυτό σημαίνει ότι μπορεί να σημειώσουμε επιτυχία μέσα σε μια διετία», δήλωσε ο Μόργκαν, ανακοινώνοντας παράλληλα ότι η οργάνωσή του σκοπεύει να θέσει σε εφαρμογή ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης που θα χρησιμοποιεί δορυφορικές φωτογραφίες για να αναλύει και να εντοπίζει πιθανούς κινδύνους. Το σύστημα αυτό, εξήγησε, θα επιτρέπει στους επιστήμονες να βλέπουν σε πραγματικό χρόνο ενδεχόμενες λεηλασίες ή καταπατήσεις στους αρχαιολογικούς χώρους.

Άλλα μνημεία που κινδυνεύουν άμεσα βρίσκονται στο Μπαγκλαντές, την Καμπότζη, την Κίνα, την Ινδία, την Κένυα, το Πακιστάν και τις Φιλιππίνες. Για την Ελλάδα δεν αναφέρθηκε τίποτα.

Πύργος Μπαζαίου - Χρόνος, δημιουργία και τέχνη στο Φεστιβάλ Νάξου 2010

Τη σχέση του χρόνου με τη δημιουργία και την τέχνη έχει επιλέξει για φέτος ως θεματικό άξονα του προγράμματός του το Φεστιβάλ Νάξου, το οποίο συμπληρώνει δέκα χρόνια ζωής, και θα πραγματοποιηθεί από σήμερα, Σάββατο, έως τις 3 Σεπτεμβρίου στον Πύργο Μπαζαίου.

Φέτος το Φεστιβάλ Νάξου προσκαλεί γνωστούς καλλιτέχνες να αφηγηθούν «Ιστορίες για περίεργα παιδιά» του Χρήστου Μπουλώτη σε μια οπτικοακουστική εγκατάσταση στο εσωτερικό του Πύργου Μπαζαίου.

Στον προαύλιο χώρο αναπτύσσονται ανάλογες θεματικές, όπως το ρεσιτάλ πιάνου για το έτος Σοπέν, τα μουσικά γενέθλια του Περικλή Κούκου, οι μουσικές επισκέψεις σε τρεις γενιές τραγουδοποιών.

Ο κλασικός Λεντς του Γκέοργκ Μπύχνερ, η video-performance «Μαραθώνας», θέατρο και εργαστήρια για παιδιά, παρουσιάσεις βιβλίων, αλλά και ο εορτασμός του ευρωπαϊκού έτους για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, απαρτίζουν ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα.


Καλλιτεχνικό πρόγραμμα


Κυριακή 25 Ιουλίου (21:30):

Συναυλία της νεαρής Τυνήσιας τραγουδίστριας Εμέλ Μαλούτι. Ήχοι του Μαγκρέμπ και της Μέσης Ανατολής συνδυάζονται με τσιγγάνικες επιρροές, φλαμένκο, κέλτικους και ρέγκε ρυθμούς. Μαζί της ο Αχμέτ Νουισσέ.


Παρασκευή 30 Ιουλίου (21:30):

Ρεσιτάλ της Έλενα Φρόλοβα, φωνή-κιθάρα. Στη συναυλία της συνδυάζει ποίηση κλασική και μοντέρνα, παλιούς ρωσικούς ήχους αλλά και μελωδίες άλλων χωρών και λαών.


Κυριακή 1 Αυγούστου (21:30):

Ρεσιτάλ πιάνου με τον Χρήστο Μαράντο. Ο νεαρός πιανίστας, έρχεται από τη Βιέννη με ένα πρόγραμμα στο πνεύμα του Διεθνούς Έτους Σοπέν, όπως έχει ανακηρυχθεί το 2010, με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από τη γέννηση του Πολωνού συνθέτη.


Τρίτη 3 Αυγούστου (21:30):

Συναυλία-αφιέρωμα στον συνθέτη Περικλή Κούκο. Μια μουσική γιορτή για τα 50χρονα του διεθνούς φήμης συνθέτη, στο νησί της καταγωγής του. Παρουσιάζονται αποσπάσματα από τις όπερες «Ο Κονρουά και οι κόπιες του», «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας» και «Μανουέλ Σαλίνας». Προλογίζει ο ίδιος ο συνθέτης.


Δευτέρα 9 και Τρίτη 10 Αυγούστου (21:30):

Θεατρική παράσταση «Λεντς» του Γκέοργκ Μπύχνερ. Ένα από τα σημαντικότερα κλασικά κείμενα της γερμανικής λογοτεχνίας σε μία σύγχρονη, ανατρεπτική παράσταση.


Πέμπτη 12 Αυγούστου (20:00):

Παράσταση κουκλοθέατρου «Όταν η κόκκινη κλωστή χάθηκε στο Μεγάλο Δάσος». Κουκλοθέατρο με αφήγηση λαϊκών παραμυθιών με ζωντανή μουσική και τραγούδια από την ομάδα Φτουξελεφτερία.


Δευτέρα 16 Αυγούστου (21:30):

«Μόνο μην κλαις». Η Αρλέτα σε τραγούδια από τη δεκαετία του '60 μέχρι σήμερα.


Σάββατο 21 Αυγούστου (21:30):

«UrbanDig 5: Σολωμός». Η ομάδα «όχι παίζουμε» εξερευνά τον Διονύσιο Σολωμό, μέσα σε μια παράσταση που εμπνέεται αισθητικά από το κατεστραμμένο τοπίο της λίμνης του Μαραθώνα από τις περσινές πυρκαγιές.


Την ίδια μέρα θα προβληθεί ντοκιμαντέρ που ρίχνει φως στους «αόρατους» κατοίκους της πόλης. Άστεγοι, άτομα εξαρτημένα από ψυχότροπες ουσίες και πρόσφυγες είναι οι πρωταγωνιστές μιας ιδιαίτερης ποδοσφαιρικής παρέας, της ελληνικής ομάδας Αστέγων.


Εργαστήρια-Σεμινάρια-Εκδόσεις


Παρασκευή 13 Αυγούστου: (12:00):

Εργαστήριο Κατασκευής και Εμψύχωσης Κούκλας


26-29 Αυγούστου:

Βιωματικό σεμινάριο με θέμα το Γενεόγραμμα.
Παρουσίαση του βιβλίου «Φολέγανδρος Εικόνες και Κείμενα»


Κυριακή 29 Αυγούστου (20:30).

Παρουσίαση του βιβλίου «Το Δουκάτο του Αιγαίου» και των πρακτικών του συνεδρίου «Τοπικές κοινωνίες και μνημεία».


Διαβάστε περισσότερα:
http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=345115&dt=24/07/2010#ixzz0uynzpjjd

Ποιος φοβάται τον Ζαχί Χαουάς

Η διεθνής διάσκεψη που θα λάβει χώρα στο Κάιρο τον ερχόμενο Απρίλιο με θέμα τον επαναπατρισμό κλεμμένων αρχαιολογικών θησαυρών έχει φέρει στο προσκήνιο ένα όνομα που εμφανίζεται συχνά-πυκνά σε ειδήσεις που έχουν να κάνουν με το συγκεκριμένο θέμα και που έχει γίνει ο εφιάλτης των διοικητικών στελεχών των πιο μεγάλων και διάσημων μουσείων του κόσμου.

Ο αιγύπτιος διδάκτωρ αρχαιολογίας και γενικός γραμματέας του ανωτάτου συμβουλίου αιγυπτιακών αρχαιοτήτων Ζαχί Χαουάς, είναι μια μοναχική φωνή που έχει κατορθώσει να φέρει τα πάνω-κάτω όσον αφορά στη διεκδίκηση των αρχαιοτήτων της χώρας του από σημαντικά μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα εκθέματα έχουν αποκτηθεί με παράνομο τρόπο – ο ίδιος δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει τη λέξη κλοπή χωρίς κανέναν ενδοιασμό – και ως εκ τούτου, πρέπει να επιστραφούν στην Αίγυπτο, όπου και ανήκουν. Το γεγονός ότι απαιτείται να αναμετρηθεί με μουσεία-θεσμούς, όπως το Λούβρο του Παρισιού και το Βρετανικό Μουσείο, δεν δείχνει να τον πτοεί, αντίθετα δεν σταματά να δίνει συνεντεύξεις και να μιλά με λόγο πύρινο και παθιασμένο περί επαναπατρισμού των πολιτιστικών μνημείων της χώρας του που έφυγαν λαθραία και παράνομα προς τις διάφορες συλλογές του κόσμου.

Πέρα από αναγνωρισμένος επιστήμονας με πολλές περγαμηνές και διακρίσεις, πρόκειται πρωτίστως για έναν άνθρωπο με όραμα και τρομερή αποφασιστικότητα, κάτι αρκετά σπάνιο να το βλέπεις στις μέρες μας, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με ιστορία και πολιτισμό. Τα παραδείγματα για του λόγου το αληθές είναι πολλά. Για πολλοστή φορά τα έχει βάλει με το Βρετανικό Μουσείο, απαιτώντας να επιστραφεί στην Αίγυπτο η διάσημη Στήλη της Ροζέτας, μια πέτρινη πλάκα από γρανοδιορίτη (και όχι από βασάλτη ή γρανίτη όπως συχνά αναφέρεται λανθασμένα) η οποία προέρχεται από τον ναό του Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς. Χρονολογείται στον 2ο αιώνα π.Χ. και ανακαλύφθηκε τυχαία το 1799 από έναν γάλλο αξιωματικό που υπηρετούσε στο στράτευμα του Ναπολέοντα. Η σημασία της έγκειται στο ότι φέρει εγχάρακτη επιγραφή σε δύο γλώσσες (αιγυπτιακή και ελληνική) και τρία συστήματα γραφής (ιερογλυφικά, δημώδη αιγυπτιακή, ελληνική), με αποτέλεσμα να γίνει το «κλειδί» για την αποκρυπτογράφηση των αιγυπτιακών ιερογλυφικών.

Η πρώτη επίσημη αίτηση για την επιστροφή του στην Αίγυπτο έγινε από τον δρ. Χαουάς τον Ιούλιο του 2003. Κατόπιν μακρών διαπραγματεύσεων, το Βρετανικό Μουσείο έστειλε τον Νοέμβριο του 2005 στο Κάιρο ένα ακριβές αντίγραφο της στήλης, ενώ πριν από λίγους μήνες ανακοίνωσε «οριστικά» ότι δεν προτίθεται να επιστρέψει τον πρωτότυπο θησαυρό, διότι, όπως ανέφερε, «η άποψη της διεύθυνσης είναι ότι η (αιγυπτιακή) συλλογή πρέπει να παραμείνει ανέπαφη». Και επιπλέον, κατά τους Βρετανούς, «έχει διαπιστωθεί ότι στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Καΐρου τα εκθέματα δεν προστατεύονται επαρκώς», επιχείρημα που χρησιμοποιείται κατά κόρον βέβαια και όσον αφορά στην επιστροφή των δικών μας Γλυπτών του Παρθενώνα ακόμα και τώρα, μετά την ολοκλήρωση και έναρξη λειτουργίας του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης. Από την πλευρά του, ο δρ Χαουάς διαβεβαιώνει ότι στην Αίγυπτο συντελούνται κοσμογονικές διεργασίες στον πολιτιστικό τομέα που θα μετατρέψουν το Μουσείο του Καΐρου σε ένα από τα καλύτερα στον κόσμο. Γι’ αυτό θεωρεί απαραίτητη την επιστροφή των αρχαίων κειμηλίων στον τόπο τους. Ας σημειωθεί εδώ, ότι σε κάποια από τις πολλές επισκέψεις του στο Βρετανικό Μουσείο, ο Ζ. Χαουάς δεν δίστασε να βάλει τις φωνές σε συνέντευξη που του έπαιρναν τα βρετανικά κανάλια και να κατηγορεί χωρίς κανέναν δισταγμό τους Βρετανούς ως ληστές των πολιτισμών του κόσμου.

Πριν από λίγο καιρό ακούστηκε ξανά το όνομά του, με τον τίτλο του ως γενικός γραμματέας του ανωτάτου συμβουλίου αιγυπτιακών αρχαιοτήτων, όταν ανακοίνωσε ότι η Αίγυπτος αποφάσισε να «διακόψει κάθε συνεργασία» στον αρχαιολογικό τομέα με το μουσείο του Λούβρου, όσο δεν επιστρέφονται τα τμήματα μιας φαραωνικής στήλης που βρίσκεται στην αιγυπτιακή συλλογή του. "Λάβαμε την απόφαση να διακόψουμε κάθε συνεργασία με το Λούβρο εν αναμονή της επιστροφής" των αρχαιολογικών αυτών στοιχείων, τα οποία εκλάπησαν και προέρχονται από τάφο που βρίσκεται κοντά στο Λούξορ, πρόσθεσε. Ο Ζάχι Χάουας κατηγόρησε το μουσείο του Λούβρου για παράνομη απόκτηση των αρχαιολογικών αυτών θησαυρών. "Με το να αγοράζουν κλεμμένες στήλες, ορισμένα μουσεία ενθαρρύνουν την καταστροφή και την κλοπή αιγυπτιακών αρχαιοτήτων", ήταν τα ακριβή λόγια του.

Εδώ και καιρό, και ενώ «τρέχουν» οι δύο αυτές υποθέσεις, έχει ανοίξει και ένα τρίτο μέτωπο, προς Γερμανία αυτή τη φορά. Ο αιγύπτιος δόκτορας ενεργεί και για την επιστροφή της προτομής της βασίλισσας Νεφερτίτης από το Νόιες Μουζέουμ του Βερολίνου. Τα λόγια του; «Ή θα επιστρέψουν τη Νεφερτίτη, ή να αποδείξουν ότι την πήραν με νόμιμο τρόπο από την Αίγυπτο», όπως ακριβώς τα δήλωσε σε συνέντευξη μέσα στα Χριστούγεννα.

Επόμενη διεκδίκηση, η προτομή του κατασκευαστή πυραμίδων Ανχάφ από το Μουσείο Φάιν Αρτ της Βοστώνης, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Φτάνουν αυτά; Όχι… Αποκάλυψε ότι ο ίδιος συντονίζει μια μεγάλη ομάδα ερευνητών – «ολόκληρο υπουργείο...», όπως είπε χαρακτηριστικά -, οι οποίοι προσπαθούν να εντοπίσουν όλους τους αρχαιολογικούς θησαυρούς που κατά καιρούς έχουν κλαπεί από την Αίγυπτο και βρίσκονται διασκορπισμένα σε μουσεία και συλλογές ανά τον κόσμο.

Η δραστηριοποίηση βέβαια αυτού του ανθρώπου δεν τελειώνει ούτε εκεί. Εδώ και αρκετά χρόνια αρχαιολόγοι από την Αίγυπτο και την Δομινικανή Δημοκρατία πραγματοποιούν ανασκαφές κάτω από το ναό Ταπόσιρις, δυτικά της Αλεξάνδρειας αλλά στη συγκεκριμένη περιοχή οι εργασίες ξεκίνησαν πριν από λίγες ημέρες. Τι ψάχνουν να βρουν; Τον τάφο της Κλεοπάτρας! «Η ανακάλυψη του τάφου της Κλεοπάτρας μπορεί να είναι η πιο σημαντική ανακάλυψη του 21ου αιώνα», δήλωσε πριν από λίγες μέρες ο συνήθης ύποπτος. "Αν οι ανασκαφές οδηγήσουν στον τάφο της Κλεοπάτρας, η περιοχή μπορεί να γίνει πόλος έλξης για ολόκληρο τον κόσμο. Δεν είμαστε σίγουροι ότι θα βρούμε το σώμα της Κλεοπάτρας σε κάποια από τις τρεις περιοχές αλλά είμαστε σίγουροι ότι θα βρούμε έναν βασιλικό τάφο, καθώς η περιοχή είναι περιτριγυρισμένη από ένα κοιμητήριο σημαντικών αξιωματούχων. Αυτός ο ναός είναι το τέλειο μέρος που θα μπορούσαν να έχουν κρυφτεί. Βρήκαμε τον ναό της Ίσιδος μέσα σε αυτόν το ναό. Η Κλεοπάτρα θα μπορούσε να είναι η Αιγύπτια θεά Ίσις και ο Μάρκος Αντώνιος ο Όσιρις", ανέφερε μεταξύ άλλων.

Η διεθνής διάσκεψη που θα γίνει τον ερχόμενο Απρίλιο στο Κάιρο με θέμα τον επαναπατρισμό αρχαιολογικών θησαυρών που έχουν κλαπεί και εκτίθενται στα διάφορα μουσεία του κόσμου αφορά και την Ελλάδα, η οποία συμμετέχει ανάμεσα σε 30 χώρες, όπως το Μεξικό, το Περού, το Αφγανιστάν, το Ιράκ, η Καμπότζη και η Κίνα, και διεκδικεί φυσικά, μεταξύ των άλλων, και τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Επικεφαλής του συμβουλίου και πάλι ο δρ. Ζαχί Χαουάς. «Οι υπεύθυνοι των χωρών αυτών θα συζητήσουν μία συλλογική δράση σε διεθνές επίπεδο για να εντείνουν τις προσπάθειες επαναπατρισμού αρχαιοτήτων που έχουν κλαπεί και εκτίθενται σε ορισμένα μουσεία του κόσμου και σε οίκους προς πώληση», τόνισε σε συνέντευξη τύπου. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι η διάσκεψη θα πρέπει να επεξεργαστεί «ακριβείς προτάσεις» και να καταρτίσει μια λίστα των αρχαιοτήτων που διεκδικεί η κάθε χώρα. Παράλληλα, θα εξετάσει τη διεθνή νομοθεσία που διέπει το θέμα, προκειμένου να την επανεκτιμήσει και να «προστατεύσει τα δικαιώματα αυτών των χωρών όσον αφορά στην επανάκτηση της πολιτιστικής και αρχαιολογικής περιουσίας τους».

***

Η συλλογή του ΜΙΕΤ στην Εθνική Πινακοθήκη.

Όταν πριν από 42 χρόνια, το 1966, ο Γεώργιος Μαύρος, μόλις δύο χρόνια διοικητής της Εθνικής Τραπέζας της Ελλάδος, αποφάσισε να ιδρύσει το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ), στα πλαίσια του εορτασμού των 125 χρόνων λειτουργίας της, ήταν αδύνατο να φανταστεί πως το ίδρυμα που δημιουργήθηκε με δική του πρωτοβουλία, θα έφτανε να κατέχει μία από τις σημαντικότερες συλλογές έργων τέχνης Ελλήνων καλλιτεχνών και θα εξελισσόταν σε έναν από τους κυριότερους εικαστικούς κόμβους της σύγχρονης ελληνικής τέχνης στην Ελλάδα.

Με σκοπό την προαγωγή των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών, το ΜΙΕΤ ξεκίνησε μια συντονισμένη προσπάθεια αγοράς έργων τέχνης Ελλήνων ζωγράφων και γλυπτών, η δουλειά των οποίων θεωρούνταν αντιπροσωπευτική των εικαστικών τάσεων της ελληνικής καλλιτεχνικής παραγωγής του 19ου και 20ου αιώνα. Έργα του Ν. Γύζη, του Ν. Λύτρα αλλά και πολλών σύγχρονων (Τσαρούχης, Βασιλείου, Σικελιώτης, Τέτσης, Μαυροειδής), προστέθηκαν στην συλλογή "καταδεικνύοτας την αλλαγή αντίληψης στην αγορά έργων, με κριτήρια πλέον ιστορικά και καλλιτεχνικά, στη βάση μιας μουσειολογικής θεώρησης της συλλογής." (Κ. Μεντζαφού-Πολύζου).

Η συλλογή ξεκίνησε να συγκροτείται αμέσως μετά την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας, το 1841 (ήταν το πρώτο χρηματοπιστωτικό ίδρυμα που ιδρύθηκε στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους), από τους τότε διοικητές της, οι οποίοι είχαν παραγγείλει την φιλοτέχνηση των προσωπογραφιών τους από τους γλύπτες Ι. Κόσσο, Λ. και Γ. Φυτάληψ και από τον ζωγράφο Γ. Ιακωβίδη. Την σκυτάλη του εμπλουτισμού της συλλογής ανέλαβε αργότερα ο φιλότεχνος διοικητής Σ. Στρέιτ (1896-1910), σημαντική όμως ενίσχυση σημειώθηκε κατά την περίοδο 1975-1988, όπου ο αριθμός των έργων σχεδόν τριπλασιάστηκε.

Στο λεύκωμα που εκδόθηκε το 1990 με τίτλο Συλλογή Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, παρουσιάζονται 172 Έλληνες καλλιτέχνες με 224 έργα τους, τα οποία συνοδεύονται από ένα εισαγωγικό σημείωμα της καθηγήτριας στο ΑΠΘ και ιστορικού της τέχνης Μ. Σκαλτσά, στο οποίο συνοψίζεται το σκεπτικό που διέπει τη συγκρότηση της συλλογής:

«Παρότι ο τρόπος που συγκροτήθηκε μια τέτοια συλλογή δεν μπορεί να έχει στόχο την αντιπροσώπευση σταθμών της ελληνικής ιστορίας της τέχνης, το αρκετά πλούσιο δείγμα, η γνώση και το αισθητήριο των υπευθύνων κατάφεραν να συνθέσουν μια συλλογή, που, εκτός από το υψηλό της επίπεδο, μπορεί και να εικονογραφήσει με επάρκεια αρκετά σημεία της πορείας που ακολούθησε η ελληνική τέχνη.

Ξεκινώντας από τη γλυπτική, που αντιπροσωπεύεται με το μικρότερο δείγμα, θα σταματούσε κανείς στα έξοχα κομμάτια σημαντικών δασκάλων της ελληνικής γλυπτικής, όπως οι Απάρτης, Ζογγολόπουλος, Καλαμάρας, Καπράλος, Λουκόπουλος, Παππάς, Σκλάβος, Τόμπρος, αλλά και καλλιτεχνών που έδωσαν με το έργο τους σημαντική ώθηση προς την κατεύθυνση των σύγχρονων επιτεύξεων, όπως οι Απέργης, Βερναρδάκη, Βογιατζόγλου, Γεωργιάδης, Καλακαλάς, Μακρής, Ξενάκης, Σπητέρη, Χρυσοχοΐδου, καθώς και νέων καλλιτεχνών, που με το έργο τους δημιουργούν τη σύγχρονη ελληνική γλυπτική, όπως οι Αρμακόλας, Δικέφαλος, Λάμπρου, Παπαγιάννης κ. ά.

Σχετικά με τη ζωγραφική, μια και, όπως σημειώθηκε, η συλλογή άρχισε να συγκροτείται στα μέσα της δεκαετίας του '60, χωρίς στους στόχους της επιλογής να είναι η αναδρομική σύνθεση ενός πανοράματος της ελληνικής ιστορίας της τέχνης, λίγα έργα αφορούν το ως το '60 χρονικό διάστημα, περισσότερα τη δεκαετία του '60, ενώ για τη δεκαετία του '70 ένας μεγάλος αριθμός πινάκων καλύπτει με επάρκεια μερικές από τις εικαστικές τάσεις της. Αρκετά έργα νέων καλλιτεχνών συνθέτουν το τμήμα της συλλογής που συγκροτείται στη δεκαετία που διανύουμε.»
Όταν το 2004 πρόεδρος της Εθνικής Τράπεζας ανέλαβε ο Τάκης Αράπογλου, ο μουσειακός χαρακτήρας της καλλιτεχνικής συλλογής της Εθνικής ήταν βεβαιωμένος, οπότε κύριο μέλημα του κ. Αράπογλου ήταν, σύμφωνα με τα λεγόμενα του ίδιου, η συμπλήρωση της συλλογής με έργα ζωγράφων ή καλλιτεχνικών ρευμάτων, που μέχρι τότε δεν αντιπροσωπεύονταν, αλλά και η συντήρηση και αποκατάσταση όλων των έργων καθώς και η επιστημονική τεκμηρίωση και πλήρης καταγραφή τους, σύμφωνα με τις πιο σύγχρονες μουσειολογικές αντιλήψεις.


Σήμερα η συλλογή της Εθνικής Τράπεζας αριθμεί περίπου 2.500 έργα ζωγραφικής, γλυπτικής και χαρακτικής, μέρος των οποίων θα εκτεθούν για το κοινό από την Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου στην Εθνική Πινακοθήκη. Η επιλογή τους έχει γίνει με χρονολογικά κριτήρια, έτσι ώστε να καλύπτονται όλοι οι σημαντικοί σταθμοί στην ιστορία της ελληνικής τέχνης του 19ου και 20ου αιώνα. Η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 22 Μαρτίου 2008.

Τέχνης παιχνίδια

Ένα από τα πιο γοητευτικά χαρακτηριστικά στην τέχνη είναι η διαφορετική επίδραση που μπορεί να έχει πάνω στους ανθρώπους. Ποτέ δεν ξέρεις τι θα σε συγκινήσει και τι θα σε αφήσει αδιάφορο. Και ποτέ δεν ξέρεις τι θα εισπράξει ο καθένας κάθε φορά.

Για μένα, το θέμα ενός εικαστικού έργου έχει συνήθως δευτερεύουσα σημασία ή και καθόλου. Αυτό που με ελκύει σε ένα έργο τέχνης είναι η γλώσσα του χρώματος και η πορεία της πινελιάς, τα μέσα δηλαδή και η διαδικασία. Συνήθως αυτή τη διαδικασία της ροής της πινελιάς, και κατ’ επέκταση, της σκέψης του καλλιτέχνη και της συναισθηματικής του φόρτισης όταν δημιουργεί το έργο, δεν μπορείς να την απολαύσεις αρκετά άμεσα στην παραστατική τέχνη, γιατί στην παραστατική τέχνη σημασία έχει το αποτέλεσμα, το θέμα δηλαδή αυτό καθαυτό και η σωστή του απόδοση, όχι η διαδικασία. Αυτός είναι ο λόγος που με αιχμαλωτίζουν περισσότερο τα μη παραστατικά έργα τέχνης.

Με την υποβάθμιση του θέματος που σημειώνεται σε όλα τα εικαστικά ρεύματα του μοντερνισμού, αναδεικνύεται αυτόματα η μορφή, το υλικό και η επεξεργασία. Είναι σα να βλέπεις τον πίνακα πίσω από τον πίνακα, τον καλλιτέχνη την ώρα της δημιουργίας. Η παραμόρφωση, τα αντιρρεαλιστικά θέματα, η πολλαπλή προοπτική, η προβολή της ιδιοσυστασίας των υλικών, όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά και επιδιώξεις του μοντερνισμού, που οδηγούν σταδιακά από τις αρχές του 20ου αιώνα στην αφηρημένη τέχνη. Ο φουτουρισμός, ο ντανταϊσμός, ο σουρεαλισμός, ο φωβισμός, ο εξπρεσιονισμός, ο κυβισμός, είναι μερικά από τα κινήματα που ήρθαν σε ρήξη με τον αποστειρωμένο από κάθε πρωτοτυπία ακαδημαϊσμό που επικρατούσε σε ολόκληρη την Ευρώπη τον 19ο αιώνα. Ακόμη και στην Ελλάδα, οι διάφορες εκφραστικές τάσεις της αφαίρεσης, με εκπροσώπους όπως ο Μπουζιάνης, ο Σπυρόπουλος, ο Κοντόπουλος, ο Λεφάκης κ.ά. προσέφεραν μοναδικά δείγματα αφηρημένης τέχνης σε παγκόσμιο επίπεδο.

Ο πιο τολμηρός βέβαια από όλους τους Έλληνες ζωγράφους, ιδανικός εκφραστής του εξπρεσιονισμού, είναι, κατά τη γνώμη μου, ο Γιώργος Μπουζιάνης. Γι’ αυτόν η πορεία από το οπτικό ερέθισμα προς την αντιληπτική του μεταγραφή περνά πάντα μέσα από τις υπόγειες διαδρομές του θυμικού. Αυτή η πορεία καταργεί κάθε πιστή μίμηση στα πράγματα. Η τέχνη του υπονομεύει την πραγματικότητα όπως την γνωρίζουμε, παραμορφώνοντας τα θέματα που επιλέγει τόσο ώστε να αποσυνδεθούν τελείως από την οπτική πραγματικότητα, όπως την γνωρίζουμε και την δεχόμαστε.

Ο Μπουζιάνης είναι μοναχικός καλλιτέχνης. Δεν ακολουθεί τον συρμό των υπόλοιπων Ελλήνων συναδέλφων του (γι’ αυτό και δεν έγινε εύκολα αποδεκτός από το ευρύ ελληνικό κοινό), γιατί προήλθε από έναν τόπο με πολύ διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο, αφού είχε προλάβει να βιώσει από πρώτο χέρι όλη την βίαιη και ηρωική εποχή του εξπρεσιονισμού της ομάδας Γέφυρα (1907) και την ζωγραφική της άμεσης κοινωνικής κριτικής της Γερμανίας των αρχών του 20ου αιώνα.

Οι μοναχικές φιγούρες στα έργα του μαρτυρούν τον διαρκή αγώνα του συνειδητού να ανιχνεύσει τα όρια του υποσυνείδητου και οι εξπρεσιονιστικές παραμορφώσεις που επιλέγει ως εκφραστικό μέσο, υπαγορεύουν την επιδίωξή του να περιγράψει με σχήματα αντιστοιχίες του εσωτερικού χώρου της ανθρώπινης συνείδησης. Στα έργα του μιλά η ψυχή, όχι τα μάτια και αυτό σαγηνεύει και τελικά αιχμαλωτίζει τον θεατή των έργων του.

Η ένταση των χρωμάτων, η ακανόνιστη πορεία της γραμμής, οι αντιθέσεις των σχεδιαστικών και χρωματικών στοιχείων, το επίσης αφηρημένο φόντο που συμμετέχει ισότιμα στο έργο με τη μορφή, δίνουν σε όλα τα έργα του μεγάλη εικαστική δύναμη και την ένταση που μόνο τα μεγάλα έργα τέχνης μπορούν να εκπέμψουν.

Επιλέγω λοιπόν τον Μπουζιάνη ως πρωτοπόρο μιας πιο υπόγειας μη πεπατημένης εικαστικής διαδρομής και συγκεκριμένα το έργο του Γυναίκα με Λουλούδια, λάδι σε μουσαμά, φτιαγμένο το 1949, με διαστάσεις 98x69 cm. Ο εξπρεσιονιστής ζωγράφος σ' αυτό το έργο αντιμετωπίζει την ανθρώπινη μορφή σχεδόν βάρβαρα. Η βιαιότητα της πινελιάς και ο άναρχος χειρισμός του χρώματος μετατρέπουν τον καμβά σε αρένα δράσης, με τη φιγούρα να ταλαντεύεται στα όρια της αφαίρεσης προκειμένου να φτάσει στην ιδέα της, στο ιδεατό και όχι σε μια τυφλή αναπαράσταση της πραγματικότητας, ένα έργο που προκάλεσε αντιδράσεις όταν πρωτοπαρουσιάστηκε στο αθηναϊκό κοινό και που εικαστικά με εκφράζει απόλυτα.



Για ποίημα επιλέγω ένα σονέτο του αγαπημένου Σαίξπηρ. Θα το παραθέσω χωρίς ανάλυση, γιατί πάντα έχω την αίσθηση πως όποιος επιχειρεί να αναλύσει Σαίξπηρ, απλώς βεβηλώνει την ομορφιά του:

Κατάκοπος πλαγιάζω, ανάπαψη γλυκιά
να βρω για μέλη από πορεία κουρασμένα
μα μόλις στο κορμί μου σταματά η δουλειά
αρχίζει στο κεφάλι, εργάζονται τα φρένα.

Οι στοχασμοί μου τότε φεύγουν, παν μακριά
με ζήλο στο προσκύνημά σου και κρατάνε
ορθάνοιχτα τα βλέφαρά μου τα βαριά,
που όπως θωρεί ο τυφλός στα σκοτεινά κοιτάνε.

Μα της ψυχής μου η όραση η φανταστική
τη σκιά σου παρουσιάζει στην τυφλή μου θέα
σαν διαμάντι ψηλά στη νύχτα τη φρικτή
που από μαύρη και γριά την κάνει ωραία και νέα.

Κι έτσι ημέρα τα μέλη μου, νύχτα τα φρένα
δεν ησυχάζουν από μένα κι από σένα…

Και πώς μπορώ το κέφι μου να ξαναβρώ
αφού μου λείπει η ανάπαψη που γαληνεύει;
Που η νύχτα δεν κοιμίζει της ημέρας τον καημό
κι η ημέρα-νύχτα, η νύχτα-ημέρα με παιδεύει;

Κι οι δυο τους, μόλον που’ ναι δυο εχθρικά βασίλεια,
δίνουν τα χέρια για να τυραννούν εμένα
η μια με τη δουλειά και η άλλη με τη ζήλια
που με κρατάει μακριά η δουλειά, μακριά από σένα.

Λέω στην ημέρα να την καλοπιάσω, πως
η ομορφιά σου καταλεί τη συγνεφιά της
στη νύχτα ότι από σένα λάμπει ο ουρανός
όταν η μαύρη χάνει την αστροφεγγιά της.

Η ημέρα, κάθε ημέρα τον καημό μου αξαίνει
κι η νύχτα ολονυχτίς τον πόνο μου αβγαταίνει…
Sonet Nr. 27, W. Shakespeare

Τέλος, για ρητό επιλέγω το:

Τίποτα δεν είναι αυτονόητο και τίποτα ακατόρθωτο.

Δεν το έχει πει κάποιος επώνυμος, αλλά ένας καθηγητής μου σε μια δύσκολη στιγμή, παρακαταθήκη που πάντα θα κουβαλάω μαζί μου.


Ευχαριστώ τον Antoine και την artanis για την πρόσκληση, η οποία βεβαίως και είναι ανοιχτή για όποιον θέλει να συνεχίσει… και πολλά φιλιά στην εμπνεύστρια του παιχνιδιού roadartist!

Αντόν Τσέχωφ (1860-1904)

Θεωρείται ως ένας από τους σημαντικότερους ρώσους συγγραφείς και δραματουργούς. Ο Αντόν Πάβλοβιτς Τσέχωφ είναι γνωστός κυρίως για τα διηγήματα, τα θεατρικά έργα και τα μυθιστορήματα που έχει γράψει. Το τρίτο από τα έξι παιδιά της οικογένειάς του πέρασε δύσκολα παιδικά χρόνια με πατέρα αλκοολικό και παππού πρώην δουλοπάροικο, μεγαλώνοντας μέσα σ’ ένα πολύ αυστηρό και θρησκευτικό περιβάλλον. Η ανέχεια τον ανάγκασε από πολύ νωρίς να βγάλει μόνος του τα προς το ζειν, δουλεύοντας στο τυροκομείο του πατέρα του παράλληλα με το σχολείο.

Παρά το πρόβλημα του αλκοολισμού, ο πατέρας του ήταν πολύ αυστηρός ως προς το θέμα της μόρφωσης και της εκπαίδευσης των παιδιών του. Το 1967 φοίτησε με τον αδερφό του στο ελληνικό δημοτικό σχολείο του Νικολάου Βουτσινά, ενώ από το 1968 στο ρώσικο σχολείο της περιοχής του. Καλός μαθητής δεν υπήρξε ποτέ, αλλά ήδη από τα χρόνια αυτά απέκτησε τη φήμη του παραμυθά και του ευφυολόγου. Όταν το 1875 η οικογένειά του πτωχεύει και φεύγει στη Μόσχα, ο Τσέχωφ μένει πίσω για να ολοκληρώσει τις σπουδές του, ενώ παράλληλα εργάζεται για να μπορέσει να ζήσει.

Δεκαεννέα χρονών μπαίνει στο ιατρικό τμήμα του πανεπιστημίου Μόσχας, κάτι που τον οδήγησε στη διαμόρφωση μιας υλιστικής κοσμοθεωρίας που τον βοήθησε να αποσαφινήσει τις προοδευτικές του απόψεις. Είναι η εποχή που πρωτοαρχίζει να γράφει. Μονόπρακτα και χιουμοριστικές σκηνές στην αρχή, διηγήματα στη συνέχεια. Κάποια από αυτά δημοσιεύονται σε περιοδικά. Δημοσιεύονται κάπου 300 κείμενά του, ενώ συνεργάζεται με χιουμοριστικά περιοδικά της Μόσχας και της Πετρούπολης σατιρίζοντας την καθημερινή ζωή στους δρόμους. Έναν χρόνο πριν πάρει το πτυχίο του εκδίδει το πρώτο του βιβλίο με τίτλο Παραμύθια της Μελπομένης. Χαρακτηρίζεται ως πρωτοπόρος καλλιτέχνης της νέας γενιάς. Ο ίδιος έλεγε πως στη ζωή του είχε δύο αγάπες: τη «νόμιμη γυναίκα» του, εννοώντας την Ιατρική και την «ερωμένη» του, που δεν ήταν άλλη από τη Λογοτεχνία. Ασχολήθηκε και με τα δύο με εξαιρετική επιτυχία και υπευθυνότητα. Σταθερός στις αξίες του, βαθιά ανθρωπιστής (έχτισε δύο σχολεία από έρανους που συγκέντρωσε ο ίδιος) δεν έπαψε να πολεμά κάθε μορφής αδικία. Ως γιατρός βοηθούσε τους ανήμπορούς και παρόλο που είχε προσβληθεί από φυματίωση, δεν δίστασε να ταξιδέψει ως τη Σιβηρία για να δει ιδίοις όμμασι τις συνθήκες διαβίωσης των φυλακισμένων που υπήρχαν εκεί.

Το 1898 ανεβάζει το θεατρικό έργο του Ο Γλάρος το οποίο γνώρισε τεράστια επιτυχία χαρίζοντας αναγνώριση και καταξίωση στον συγγραφέα. Αμέσως μετά ακολουθεί Ο Θείος Βάνιας, ενώ το 1901 παίζονται Οι Τρεις Αδερφές και τρία χρόνια αργότερα Ο Βυσσινόκηπος, τα σημαντικότερα θεατρικά έργα του. Σε όλα θριαμβεύει, ενώ ήδη από το 1899 έχει εκλεχθεί μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας. Το 1904 η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται ραγδαία και πεθαίνει σε ηλικία μόλις 44 ετών.

Οι ήρωες του Τσέχωφ είναι άνθρωποι της ανώτερης κυρίως τάξης, που χάνονται μέσα στην πνιγερή ατμόσφαιρα της ρώσικης επαρχίας, που ο ίδιος τόσο καλά γνώρισε όντας γιατρός. Έχει ειπωθεί για τον Τσέχωφ, ότι ουσιαστικά τίποτα δε συμβαίνει στα έργα του. Η αδράνεια είναι εξαπλωμένη παντού. Συνήθως βλέπουμε την ιστορία της αναστάτωσης κάποιων ηρώων, από την «εισβολή» στη ζωή τους κάποιων άλλων, πιο κοσμικών, πιο «σημαντικών» ηρώων. Οι ήρωές του είναι αυτοί που μένουν πίσω και βλέπουν ότι έχουν θυσιάσει τη ζωή τους σ’ έναν σκοπό, που αρνείται να δικαιώσει την ύπαρξή τους. Και όλα αυτά, ενώ ο χρόνος περνάει αμείλικτα. Οι εισβολείς έρχονται να αναταράξουν τις ζωές των ηρώων και φεύγουν, επιτείνοντας την αίσθηση ματαιότητας στις ζωές αυτών που μένουν πίσω.

Το ανανταπόδοτο στον έρωτα, τα ερωτικά τρίγωνα και οι συγκρούσεις είναι μοτίβα πάντα παρόντα στα έργα του, καθώς και ο ρόλος της φύσης, που αντανακλά το έντονο ενδιαφέρον του Τσέχωφ για την οικολογία και την αγάπη του για το φυσικό περιβάλλον. Αλλά και οι θυελλώδεις έρωτές του αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης και καυστικών σχολίων, διαμέσου των ηρώων του. Η ειρωνική αποδοχή της ζωής και το στοιχείο του αυτοσαρκασμού είναι παράγοντες του κωμικού και ταυτόχρονα του πικρού στοιχείου που διαπνέει τα έργα του.
Στην πατρίδα του θεωρείται ότι ανήκει στους σπουδαιότερους συγγραφείς της Ρωσίας και στο θέατρο, θεωρείται από τους σημαντικότερους δραματουργούς παγκοσμίως.

Ο Τιτσιάνο στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

24 έργα ιταλών καλλιτεχνών της Αναγέννησης θα ταξιδέψουν στην Αθήνα από μεγάλα μουσεία και ιδρύματα της Ιταλίας στα πλαίσια της έκθεσης, με τίτλο: "Από τον Tiziano στον Pietro da Cortona: το Ιερό – ο Μύθος – η Ποίηση", με την οποία θα υποδεχτεί φέτος το φθινόπωρο το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Ανάμεσά τους και επτά ιδιόχειρα έργα του μεγάλου βενετού καλλιτέχνη Τιτσιάνο Βετσέλιο, ή Τισιανό όπως είναι ευρύτερα γνωστός στο ελληνικό κοινό, σημαντικού εκπροσώπου της αναγεννησιακής τέχνης. Λίγοι ίσως θα γνωρίζουν πως ο Τιτσιάνο ήταν ο πρώτος δάσκαλος στον οποίο μαθήτευσε ο δικός μας Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ή Ελ Γκρέκο, όταν έφυγε για πρώτη φορά από την γενέτειρά του, την Κρήτη, προς αναζήτηση νέων καλλιτεχνικών εκφραστικών οδών που άνθιζαν στην Ευρώπη του 16ου – 17ου αιώνα.

Μαρτυρίες τοποθετούν τη γέννηση του Τιτσιάνο ανάμεσα στο 1477 με 1490. Στα εννέα του χρόνια, ο πατέρας του τον έστειλε στη Βενετία, την καλλιτεχνική μητρόπολη της Ιταλίας αλλά και της Ευρώπης γενικότερα εκείνη την εποχή, όπου και γνωρίστηκε με τον επίσης σπουδαίο ζωγράφο Τζιορτζιόνε. Μεταξύ τους αναπτύσσεται φιλία και άρχισαν να ζωγραφίζουν από κοινού τοιχογραφίες στο Ριάλτο, την Πάδουα, το Παλάτσο των Δόγηδων στη Βενετία κ.α. Μέχρι τα μέσα του 16ου αι. ο Τιτσιάνο εξελίσσεται σε πρωταγωνιστική καλλιτεχνική φυσιογνωμία της Βενετίας, επιβάλλεται ως επίσημος προσωπογράφος των πιο μεγάλων αυλών της βόρειας Ιταλίας και γίνεται ο ευνοούμενος ζωγράφος του Κάρολου Ε’. Σε γενικές γραμμές έζησε βίο μοναχικό, παρόλο που είχε αποκτήσει δύο γιους από τη σύζυγό του Τσετσίλια. Πέθανε στην Βενετία από πανούκλα, την εποχή της μεγάλης επιδημίας, το 1576.

Παρόλο που ήρθε σε επαφή με πολλούς σημαντικούς καλλιτέχνες της εποχής του, ανάμεσά τους και ο Μιχαήλ Άγγελος, βαθιά επίδραση δέχτηκε από τον Τζιορζιόνε. Οι προσωπογραφίες του, με τις οποίες ασχολήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, δεν περιορίζονται μόνο στη φυσιογνωμική αλλά και στην ηθική διάσταση του πορτρέτου, μέσα από τη δραματική απόδοση των χαρακτηριστικών. Η ικανότητά του να διαγράφει τύπους, να συλλαμβάνει χαρακτήρες και να προσδιορίζει την ιστορία του κάθε προσώπου με μεγάλη εκφραστική δύναμη, οδήγησε στη δημιουργία μιας εικαστικής γλώσσας «ικανής», σύμφωνα με τον Γκαίτε «να πει τα πάντα». Στην αντίθεση της μάζας του φωτός και της σκιάς, η σκιά μετατρέπεται σε τόνο και μετατίθεται στο πραγματικό επίπεδο του χρώματος. Οι μορφές του ζωγράφου περιβάλλονται από μια σκοτεινή γραμμή, που τις κάνει να ξεχωρίζουν με ακρίβεια από το βάθος, το οποίο αν και δεν κυριαρχεί, επιβάλλει ωστόσο στον κεντρικό πυρήνα της σύνθεσης ένα ιδιαίτερο ψυχολογικό κλίμα.

Μέσα από τις χρωματικές και σχεδιαστικές του επιλογές διακρίνεται η αγωνία του καλλιτέχνη να εκφράσει τη δράση που περιέχεται στην κίνηση των μορφών που επιβάλλονται με τις λαμπερές τους φόρμες στον χώρο, αλλά και να συλλάβει με αποτελεσματικότητα και ευαισθησία μια ιδιαίτερη ατμοσφαιρική δόνηση. Το έργο του χαρακτηρίζεται από έναν έντονο κλασικισμό, όχι σαν αφηρημένη αναζήτηση, αλλά σαν επίμονη προσήλωση σε μια ισορροπία ανάμεσα στη λογική και στο αίσθημα. Παρόλο που δέχτηκε τις επιδράσεις του μανιερισμού, με τα μυώδη γυμνά, τις γλυπτικές στάσεις, τις κινήσεις των σωμάτων σε κυκλικά σχήματα και τα αντιστικτικά παιχνίδια, και του ρεαλισμού αργότερα, οι μορφές του παραμένουν πιστές σε έναν παλλόμενο νατουραλισμό, που αναπήδησε από τη νέα σχέση ανάμεσα στη μορφή και το περιβάλλον.

Τα θέματά του, πέρα από τις προσωπογραφίες, ήταν πρωτίστως θρησκευτικά. Στην πορεία, ο Τιτσιάνο βρήκε μεγαλύτερη δυνατότητα ελευθερίας στα μυθολογικά θέματα, τα οποία του επέτρεπαν να εμβαθύνει με τη φαντασία του στην αφηγηματική πραγματικότητα της σύνθεσης μέσα από μια ζωγραφική γλώσσα ιδιότυπη, όπου τα σχήματα μεταμορφώνονται και ανασχηματίζονται μέσα σε τολμηρά ανανεωμένα πλαίσια. Η διαδικασία της εξαΰλωσης της πλαστικής φόρμας και η μετατροπή της σε φόρμα καθαρά χρωματική, με απόλυτα λυρική αξία, θα τονίζεται όλο και περισσότερο μέχρι το τέλος της ζωής του. Οι αναγεννησιακές αξίες της μορφής και του χώρου ξεπερνιούνται με μια μαγική διαδικασία. Είναι σα να υπήρχε μια εσωτερική φωτιά έμπνευσης και να’ καιγε κάθε εμφάνιση καθαρά νατουραλιστική, για να δημιουργήσει μια άλλη, πιο απόλυτη, εσωτερικοποιώντας τη συγκίνησή του, μεταφέροντας την πραγματικότητά του σε ένα περιβάλλον πιο εσωτερικό και φανταστικό, στο περιβάλλον της συνείδησής του.

Τα εγκαίνια της έκθεσης, που διοργανώνεται με αφορμή την επίσημη επίσκεψη του προέδρου της Ιταλίας Τζόρτζιο Ναπολιτάνο στην Ελλάδα και θα συμπεριλαμβάνει και έργα των Ανίμπαλε Καράτσι και του Πιέτρο ντα Κορτόνα, θα γίνουν την Τετάρτη 24 Σεπτεμβρίου 2008 από τον ίδιο τον Τζόρτζιο Ναπολιτάνο και τον Έλληνα ομόλογό του κ. Κάρολο Παπούλια.

Η έκθεση θα φιλοξενηθεί στο Μέγαρο Σταθάτου (Βασ. Σοφίας και Ηροδότου 1)

και θα διαρκέσει από τις 25 Σεπτεμβρίου έως τις 20 Δεκεμβρίου.

(R. Pallucchini)

Έστιν ουν τραγωδία...

Όταν μιλάμε για αρχαίο δράμα, στο μυαλό μας έρχεται αυτόματα το τρίπτυχο Αισχύλος-Σοφοκλής-Ευριπίδης. Και οι τρεις κορυφαίοι δραματουργοί, και οι τρεις πολυβραβευμένοι, και οι τρεις σκαπανείς μιας νέας μορφής τέχνης, που ταυτίστηκε με το ελληνικό πνεύμα όσο κανένα άλλο. Όμως οι ομοιότητες σταματούν εκεί, αφού ο καθένας τους είχε μια εντελώς ξεχωριστή και αυτόνομη γλώσσα, σφραγίζοντας την τραγωδία με τον δικό του μοναδικό τρόπο.

Λίγα λόγια για την τραγωδία

Είναι πιθανόν ότι η τραγωδία και η κωμωδία (τα δύο είδη που συνιστούν το αρχαίο δράμα) να προήλθαν από ιεροτελεστίες στα πλαίσια της λατρείας του θεού Διόνυσου. Οι τελετές αυτές χαρακτηρίζονται από τον χορό (μια χορευτική ομάδα με ενδυμασία σατύρων ή τράγων, εξ’ ου και η προέλευση της λέξης τραγωδία), ο οποίος χόρευε και τραγουδούσε. Αργότερα, συμπεριλήφθηκε και πεζός λόγος (ο Θέσπις ήταν ο πρώτος δραματουργός που εισήγαγε τον πρώτο υποκριτή) κι έτσι το δράμα πήρε την οριστική του μορφή.

Οι παραστάσεις αρχαίου δράματος αποτελούσαν μέρος των τελετών προς τιμή του θεού Διόνυσου στα πλαίσια των μεγάλων εορτών Μεγάλα Διονύσια και Λήναια. Είχαν τη μορφή δραματικών αγώνων και λάμβαναν χώρα στα υπαίθρια ημικυκλικά θέατρα ανά την Ελλάδα (π.χ. Επίδαυρος), τα οποία μπορούσαν να φιλοξενήσουν ως και 15.000 θεατές. Οι διαγωνιζόμενοι δραματουργοί συμμετείχαν με τρεις τραγωδίες και μία κωμωδία κάθε φορά. Οι παραστάσεις διαρκούσαν πολλές μέρες και άρχιζαν από πολύ νωρίς το πρωί.
Όλοι οι ρόλοι, ανδρικοί και γυναικείοι, παίζονταν αποκλειστικά από άνδρες, οι οποίοι φορούσαν τα ανάλογα ενδύματα, μάσκες στο πρόσωπο και τους περίφημους κοθόρνους, που ήταν πολύ ψηλά παπούτσια που έκαναν την εμφάνισή τους επιβλητικότερη.

Τα θέματα

Ακόμη κι όταν ήταν παρμένα από γεγονότα της εποχής τους, οι υποθέσεις των έργων αφορούσαν στις πράξεις των περίφημων χαρακτήρων των ηρωικών (ομηρικών) χρόνων. Έτσι, οι θεατές γνώριζαν λίγο-πολύ τι θα δουν και έκριναν την επιδεξιότητα με την οποία θα το διαπραγματευόταν ο εκάστοτε δημιουργός. Σε αντίθεση με την κωμωδία, που διακωμωδούσε διάφορες αντιλήψεις μέσα από φανταστικές καταστάσεις, η τραγωδία ασχολείτο κατά κόρον με τις τρομερές απόψεις τη ανθρώπινης ζωής (ιεροσυλία, ανθρωποθυσία, παιδοκτονία, αυτοκτονία, αιμομιξία, κλπ.) Οι ήρωες του έργου είναι συνήθως καταδιωκόμενοι από εξωτερικές ή εσωτερικές απειλές και κάνουν λάθη που τους οδηγούν σε φοβερές καταστροφές και τελικά στον θάνατο. Μ’ αυτό τον τρόπο εξυπηρετείται ένα βασικό συστατικό στοιχείο της αρχαίας τραγωδίας, που είναι να προκαλέσει στους θεατές συναισθήματα ελέου και φόβου, τα οποία και θα οδηγήσουν στο τελικό ζητούμενο αυτής της μορφής τέχνης, την κάθαρση.

Το ύφος

Μέχρι και την ελληνιστική εποχή, όπου εμφανίστηκε η Νέα κωμωδία, οι παραστάσεις τραγωδίας χαρακτηρίζονταν από μεγάλη επισημότητα, μεγαλοπρέπεια και συμβατικότητα, αφού δεν υπήρχε κανένα περιθώριο για οποιονδήποτε ρεαλισμό ή απλή μίμηση της καθημερινής ζωής του πολίτη. Το γεγονός ότι όλοι οι στίχοι ήταν έμμετροι, η μεγάλη σημασία που δινόταν στη μουσική, η σημασία που έδιναν ώστε να ακούγονται καθαρά οι λέξεις από όποια θέση κι αν καθόταν ο θεατής, οι ορχηστρικές κινήσεις του χορού, η αποφυγή αναπαράστασης βίαιων γεγονότων πάνω στη σκηνή, όλα αυτά, εκτός από την επισημότητα έδειχναν και την προσπάθεια αποστασιοποίησης της παράστασης από την καθημερινή πραγματικότητα. Ο θεατής έπρεπε να μεταφερθεί στον κόσμο των ηρώων, να πάθει, να συγκινηθεί μαζί τους και ως απόρροια όλης αυτής της διαδικασίας, να λυτρωθεί και να μάθει. Γι’ αυτό και στην αρχαιότητα το δράμα δεν θεωρείτο ένα είδος διασκέδασης, αλλά μια πολύ σοβαρή επιμορφωτική και παιδευτική εμπειρία.

Τα τρία ιερά τέρατα

Υπήρξαν πολλοί δραματουργοί, όμως μόνο τα έργα του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη έφτασαν ως εμάς ακέραια ή σχεδόν ακέραια (ο Αριστοφάνης και ο Μένανδρος ανήκουν στους κωμικούς ποιητές).

Αισχύλος (525-456 π.Χ.)

Ο κυριότερος τραγικός ποιητής στην Αθήνα. Έγραψε 70-90 τραγωδίες και κέρδισε το πρώτο βραβείο 13 φορές. Μόνο 7 τραγωδίες του έχουν σωθεί.

Ο Αισχύλος θεωρείται ο δημιουργός της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας επειδή εισήγαγε δεύτερο υποκριτή, τελειοποίησε την θεατρική μέθοδο δίνοντας εντονότερο θεατρικό χαρακτήρα στην τραγωδία και υπερτονίζοντας τις ενδυμασίες. Παράλληλα, έδωσε μεγάλη σημασία στον ρόλο του χορού, ο οποίος ήταν στενά συνδεδεμένος με τη δράση των υποκριτών και πολλές φορές έπαιζε τον κύριο ρόλο στο έργο.

Δύο είναι τα μεγάλα προβλήματα του ανθρώπινου γένους, που απασχολούν τον Αισχύλο, ο πόλεμος και το έγκλημα. Ο ήρωάς του εκπροσωπεί ολόκληρο το ανθρώπινο γένος και το δράμα του εκτυλίσσεται μέσα στα αυστηρά όρια του πεπρωμένου και πάντα υπό το άγρυπνο βλέμμα των θεών. Οι θεοί, ως ανώτατοι δικαστές, εντοπίζουν την ύβρη και φροντίζουν να αποδώσουν δικαιοσύνη. Οι ήρωες υποφέρουν από αγωνία, φόβο και ψυχική οδύνη, όμως τελικά τους απονέμεται σωφροσύνη, δύναμη, υπερηφάνεια και υπευθυνότητα, και οδηγούνται στην ελευθερία και την τάξη (κάθαρση).

Σοφοκλής (496-406 π.Χ.)

Έγραψε 123 έργα, από τα οποία έχουν σωθεί τα 7. Αναδείχτηκε νικητής περίπου 24 φορές και γι’ αυτό θεωρείται ο πιο πετυχημένος ποιητής. Η ειρωνεία είναι πως το έργο που αναγνωρίζεται στην παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας ως ένα από τα τελειότερα έργα που γράφτηκαν ποτέ, ο Οιδίπους Τύραννος, δεν ανήκει σ’ αυτά που κέρδισαν το πρώτο βραβείο!

Και ο Σοφοκλής εισήγαγε με τη σειρά του καινοτομίες στη δομή της τραγωδίας. Ήταν αυτός που επινόησε τα ζωγραφισμένα σκηνικά, δίνοντας μεγαλύτερη αίγλη στον σκηνικό διάκοσμο, προσέθεσε τρίτο υποκριτή, αύξησε τους χορευτές από 12 σε 15, οι οποίοι αποκτούν τώρα πιο δευτερεύοντα ρόλο στα δρώμενα και αντιδρούν κάνοντας τα σχόλια που θα έκανε ένας θεατής. Τέλος, αντικατέστησε την ενιαία σε ελεύθερη τριλογία, όπου το κάθε δράμα δεν ήταν συνέχεια του ίδιου μύθου, όπως συνέβαινε με τον Αισχύλο, αλλά αποτελούσε ένα αυτοτελές έργο.

Αντίθετα από τους ήρωες του Αισχύλου που δέχονται αδιαμαρτύρητα το πεπρωμένο τους, οι ήρωες του Σοφοκλή εναντιώνονται σ’ αυτό. Όλα του τα έργα αφορούν στην πάλη που διεξάγει το ιδανικό άτομο ενάντια στο πεπρωμένο του. Έτσι, αυτό που έχει τώρα την ύψιστη σημασία δεν είναι η απονομή δικαιοσύνης από τους θεούς που συμμορφώνουν τους γεμάτους λάθη ανθρώπους, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος και τα ηθικά προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει κάθε φορά. Ο ήρωας ή η ηρωίδα του Σοφοκλή είναι γεμάτοι πάθος και θέληση, και παρόλο που έρχονται αντιμέτωποι με αφόρητες καταστάσεις, καταφέρνουν και παραμένουν ελεύθεροι. Μ’ αυτόν τον τρόπο προκαλείται ο θαυμασμός των θεατών, οι οποίοι επικροτούν την υπέρτατη προσπάθειά τους να υπερβαίνουν τον ίδιο τους τον εαυτό.

Ευριπίδης (485-406 π.Χ.)

Ο επίκαιρος, τέλος, λόγω Μήδειας, Ευριπίδης συνέθεσε 92 έργα, από τα οποία έχουν σωθεί τα 19 και οι πηγές αναφέρουν πως βραβεύτηκε μόνο 4 φορές. Αυτή η «αποτυχία» του σε σχέση με τους προηγούμενους δύο τραγωδούς, έχει βρει την εξήγησή της στον νεωτεριστικό και εικονοκλαστικό χαρακτήρα που χαρακτηρίζει το έργο του.

Ο Ευριπίδης είναι αυτός που εισήγαγε στη δομή της τραγωδίας τον πρόλογο, όπου ένας θεός ή κάποιος ήρωας διηγείται εκ των προτέρων την υπόθεση του έργου. Στον τεχνικό τομέα εισήγαγε, μεταξύ άλλων τεχνασμάτων, τον «από μηχανής θεό», ο οποίος εμφανιζόταν στη σκηνή με τη χρήση ενός είδους γερανού, επιτρέποντας στους ήρωες να βγουν από μια δύσκολη κατάσταση. Αδιαφορεί για τον ρόλο του χορού, ο οποίος μοιάζει τώρα να είναι αμέτοχος, εστιάζοντας αποκλειστικά στην πλοκή και τη δράση του έργου.

Το έργο του χαρακτηρίζεται από πολλαπλές αναλύσεις και ηθικά ή φιλοσοφικά μηνύματα, τα οποία παρεμβάλλονται στην πλοκή, διακόπτοντας τη δραματική ψευδαίσθηση του θεατή. Το ενδιαφέρον του στρέφεται, όχι στον ιδανικό άνθρωπο του Σοφοκλή, αλλά στον συνηθισμένο, καθημερινό άνθρωπο, τις σκοτεινές πτυχές της ψυχής του, τις μεγάλες ανησυχίες του και τα πάθη που τον κατέχουν. Είναι η πρώτη φορά που γίνεται αυτό στην τέχνη, μετατρέποντάς την για πρώτη φορά στην ιστορία σε μέσο έκφρασης του ατόμου, γι’ αυτό και τα έργα του Ευριπίδη εξακολουθούν να συγκαταλέγονται στα πιο «σύγχρονα» έργα που μας έχει κληροδοτήσει η αρχαιότητα.

Ιδιαίτερο βάρος έχουν οι συγκινητικές μορφές των τραγικών γυναικών του, οι οποίες, μέσα από το ενδιαφέρον του Ευριπίδη για τον θάνατο και τη βία, προκαλώντας, όπως προειπώθηκε, το έλεος και το φόβο στον θεατή, προβάλλονται με αριστουργηματική λεπτότητα και ευγένεια, χαρακτηριστικά που δεν βρίσκουμε ούτε στον Αισχύλο, ούτε στον Σοφοκλή.


Μήδεια

Ένα από τα ιδανικότερα δείγματα του έργου του που αποθεώνει την καθαυτό έννοια της τραγωδίας, είναι η Μήδεια. Η δράση της εκτυλίσσεται στην Κόρινθο, εκεί όπου οδηγήθηκαν η Μήδεια, κόρη του βασιλιά της Κολχίδας Αιήτη, και ο Ιάσονας, αρχηγός της αργοναυτικής εκστρατείας. Η Μήδεια, τρελή από έρωτα, τον βοηθάει να κλέψει το χρυσόμαλλο δέρας, αφού ο ίδιος της έταξε πως θα την παντρευτεί και θα την πάρει μαζί του στην Ελλάδα.

Έτσι κι έγινε. Όμως, φτάνοντας στην Ιωλκό, διώκονται εκ νέου κι έτσι καταλήγουν στην Κόρινθο, έχοντας στο μεταξύ αποκτήσει και δύο παιδιά. Στην Κόρινθο, ο Ιάσονας αποφασίζει να δεχτεί για σύζυγό του την κόρη του βασιλιά Κρέοντα, Γλαύκη, προκειμένου να συνδεθούν οι απόγονοί του με αίμα βασιλικό, προκαλώντας το μένος της Μήδειας. Ο βασιλιάς Κρέοντας δίνει ρητή εντολή να φύγει η Μήδεια εξόριστη από την πόλη της Κορίνθου, γιατί γνωρίζει πως είναι μάγισσα και φοβάται τα χειρότερα. Απειλεί την ευημερία και ασφάλεια της οργανωμένης ελληνικής κοινωνίας της πόλης της Κορίνθου και τιμωρείται με εξορία γι’ αυτό.

Η Μήδεια κερδίζει με λεκτικά τεχνάσματα μία μέρα διορία, προκειμένου να βάλει το σχέδιό της σε εφαρμογή. Φτιάχνει νυφικό φόρεμα και στεφάνι ποτισμένα με δηλητήριο, τα οποία στέλνει ως δώρο με τα παιδιά της στη νύφη του άντρα της. Κατόπιν, δολοφονεί τα παιδιά της, αρπάζοντας μ’ αυτό τον τρόπο ό, τι πολυτιμότερο είχε ο Ιάσονας, προκειμένου να εκδικηθεί το κακό που της έγινε. Λίγο πρωτύτερα, έχει συναντήσει τον βασιλιά της Αθήνας Αιγέα, ο οποίος της προσφέρει καταφύγιο στην πόλη του. Η νύφη, δεχόμενη τα δώρα αποφασίζει να τα φορέσει, κυκλώνεται από μαγική φωτιά και πεθαίνει με φρικτούς πόνους. Το ίδιο παθαίνει και ο πατέρας της, Κρέοντας, που έσπευσε να την αγκαλιάσει. Έχοντας σκοτώσει και τα παιδιά της, η Μήδεια εγκαταλείπει την πόλη με το φτερωτό άρμα του ήλιου, αφήνοντας τον Ιάσονα χωρίς τίποτα, ο οποίος δεν αντέχει τελικά τον πόνο.

Η Μήδεια ερωτεύεται και για χάρη του έρωτά της αποφασίζει να πάει κόντρα στην οικογένειά της βοηθώντας έναν ξένο, αποποιείται τους βασιλικούς της τίτλους, εγκαταλείπει το σπίτι και την οικογένειά της, εγκαταλείπει τη χώρα της, προκειμένου να ακολουθήσει τον Ιάσονα σε μια χώρα που δεν βλέπει με καλό μάτι κάθε τι μη ελληνικό. «Πας μη Έλλην βάρβαρος» έλεγαν και το πίστευαν, και η Μήδεια, αν μη τι άλλο, ήταν βάρβαρη. Έχοντας σώσει τη ζωή του αγαπημένου της από βέβαιο θάνατο, τον παντρεύεται, γεννά τα παιδιά του και τον ακολουθεί στην πατρίδα του. Κι εκεί, εξόριστη και ξένη, χωρίς καμία υποστήριξη από πουθενά, προδίδεται από εκείνον που την είχε ακούσια φέρει σε αυτή την κατάσταση. Το αντικείμενο της αγάπης της στρέφεται σε μιαν άλλη γυναίκα και προσπαθεί να τεκμηριώσει την επιλογή του αυτή, προκειμένου να την πείσει, πως το κάνει… για το καλό της. Πως, αν αποκτήσει βασιλικούς απογόνους με την κόρη του βασιλιά της Κορίνθου, τότε και τα δικά τους παιδιά θα θεωρούνται βασιλικοί απόγονοι και έλληνες πολίτες.

Η Μήδεια όμως δεν πείθεται. Σφαδάζει από ψυχική οδύνη. Είναι οργισμένη και ασυγκράτητη, είναι μια προδομένη γυναίκα που ο έρωτάς της έχει μετατραπεί σε μίσος, ικανή για κάθε ακραία πράξη. Νιώθει προδομένη από τον ίδιο της τον άντρα. Η αδικία την πνίγει. Και αποφασίζει να απονείμει δικαιοσύνη. Της άρπαξε ό, τι είχε σημασία γι’ αυτήν. Θα έκανε κι εκείνη το ίδιο. Δεν σκότωσε τα δικά της παιδιά. Σκότωσε τα δικά του. Εκείνη ήξερε πως θα άντεχε στον πόνο της απώλειας. Εκείνος όμως, δε θα τον άντεχε. Η παραφροσύνη της είναι απόλυτα ελεγχόμενη, γίνεται αδίστακτη φόνισσα, δείχνοντας μέχρι πού μπορεί να φτάσει μια προδομένη γυναίκα, μια απατημένη σύζυγος. Η οργή της, αρχέγονη, ασυγκράτητη και θυελλώδης, παρομοιάζεται με τις τυφλές και παράλογες δυνάμεις της μητέρας φύσης. Η Μήδεια είναι άρρηκτα δεμένη με τον παλαιό κόσμο της πρωτόγονης μαγείας, λειτουργεί παρορμητικά, με βάση το ένστικτό της, χωρίς σύνεση ή δεύτερη σκέψη. Γι’ αυτήν, η επερχόμενη καταστροφή είναι μια αναγκαιότητα.

Ο Ευριπίδης γράφει το έργο λίγο πριν ο ελληνικός κόσμος περάσει στον εμφύλιο σπαραγμό του Πελοποννησιακού πολέμου. Είναι μια εποχή που όλες οι παραδοσιακές πολιτισμικές αξίες τείθονται υπό κριτική και αμφισβήτηση, γι’ αυτό και το έργο αντικατοπτρίζει τον κοινωνικό προβληματισμό της εποχής του.

Ηρωίδα του έργου του αυτή τη φορά είναι μια βάρβαρη φαρμακίδα, αντιβαίνοντας στην βασική για τον ελληνικό κόσμο έννοια του ομόαιμου. Επίσης, καταγράφει επί σκηνής όλες τις εσωτερικές συγκρούσεις της ψυχής, πράγμα εντελώς πρωτόγνωρο για τα ως τότε δεδομένα της ελληνικής τραγωδίας. Το σημαντικότερο όμως είναι πως καταπιάνεται με έναν από τους πιο καταξιωμένους μύθους της ελληνικής μυθολογίας, όπως είχε σωθεί στα Αργοναυτικά, και απομυθοποιεί μια από τις κεντρικότερες ηρωικές μορφές, τον Ιάσονα, τον οποίο παρουσιάζει με όλες του τις ανθρώπινες αδυναμίες και λάθη, να καταπατά τον ιερό όρκο του γάμου, αναδεικνύοντας παράλληλα και την τυραννική και αλαζονική φύση του. Τον εμφανίζει καιροσκόπο, υπολογιστή, τα λόγια του μένουν κενά νοήματος και χρησιμοποιεί τη ρητορική του ικανότητα μόνο για να αναπλάσει μια δική του μεροληπτική αλήθεια, ανατρέποντας όλα τα πρότυπα και ιδεώδη των δύο προηγούμενων δραματουργών και της κλασικής ελληνικής κοινωνίας γενικότερα. Απογυμνωμένος από την αίγλη του μυθικού ήρωα, κρίνεται αδύναμος τόσο στο να υπερασπιστεί επαρκώς τον εαυτό του όσο και να προβλέψει το μέγεθος της δίνης του πάθους, που προκαλούν οι πράξεις του στην ψυχή της Μήδειας. Γι’ αυτό και οργίζεται όταν εκείνη δείχνει να μην εκλογικεύεται. Οι άνδρες στον Ευριπίδη φαίνεται να παίζουν πάντα ένα δευτερεύοντα ρόλο. Κινητήρια δύναμη των έργων του είναι οι γυναικείες υπάρξεις, ικανές για κάθε τολμηρή πράξη.

Μέσα από τη σύγκρουση Μήδειας και Ιάσονα, ο Ευριπίδης οδηγείται στην έκφραση της αρχετυπικής αντιπαράθεσης μεταξύ αρσενικού και θηλυκού, πολιτισμένου και βάρβαρου, υλιστικού και πνευματικού προσανατολισμού (η ετυμολογία του ονόματός της, από το ρήμα μέδομαι, αποδίδει την «σκεπτόμενη γυναίκα»), ορθολογισμού και συναισθήματος.

Ο πολυσύνθετος χαρακτήρας της βάρβαρης μάγισσας από την Κολχίδα, δεν πρέπει να περιοριστεί στον ψυχοδραματικό χαρακτήρα της εσωτερικής της σύγκρουσης. Κυρίαρχη ιδιότητά της είναι εκείνη της φαρμακίδας, τέχνη που διδάχτηκε από την ίδια την Εκάτη. Η Μήδεια, παρόλο που είναι «ξένη» και γυναίκα, διεκδικεί έναν ρόλο ηρωικό, σύμφωνα με τα πρότυπα του ανδρικού ηρωισμού, ρόλος εντελώς αντίθετος με τα πρότυπα της κλασικής Ελλάδας, κυρίως της Αθήνας, που περιόριζε τη γυναίκα αυστηρά στα του οίκου της. Η Μήδεια την βγάζει έξω από το σπίτι και την τοποθετεί στο πεδίο της μάχης. Της χαρίζει πάθος, ρητορική δεινότητα, αίσθημα απονομής δικαιοσύνης όταν αδικείται, αντίσταση στην ταπείνωση και την αδικία. Την βάζει να παίξει παιχνίδια δύναμης. Για κείνη, που είναι ιέρεια της Εκάτης, η αθέτηση του όρκου θεωρείται η ύψιστη ύβρις και αυτό δεν επιδέχεται καμίας ανοχής. Ο επίορκος Ιάσονας πρέπει να πληρώσει για να αποκατασταθεί η κοινωνική αδικία και η έννομη τάξη.

Έτσι, μέσω της Μήδειας, που είναι μια γήινη σύζυγος σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία, που όμως αρνείται να υπομείνει τη μοίρα της αδιαμαρτύρητα, ο Ευριπίδης έρχεται να συμμορφώσει μια κοινωνία που συστηματικά υποβάθμιζε τη γυναικεία παρουσία στις κοινωνικές και πολιτισμικές εξελίξεις και αναδεικνύεται άριστος γνώσης της ανθρώπινης ψυχής, φτάνοντας στα μύχιά της, με τις εντάσεις, τα πάθη, τις αδυναμίες της. Οι ήρωες έχουν κατέβει από το ιδεατό βάθρο της επικής ποίησης στο επίπεδο των απλών ανθρώπων, που κατευθύνονται από τη γυμνή ωμότητα του ενστίκτου, η οποία φτάνει να καθορίσει ακόμη και την ίδια τη μοίρα τους.

Η εισβολή της Μήδειας σε ένα τακτοποιημένο κοινωνικό status quo οδηγεί στην ανατροπή και τη σύγκρουση. Είναι η αλλότρια, η βάρβαρη, η παμφάρμακος ξείνα, η μάγισσα, η βασιλοπούλα, η σύζυγος, η μητέρα, μα πάνω απ’ όλα είναι η Μήδεια, η «σκεπτόμενη γυναίκα», η διανοούμενη ορθολογίστρια που δεν φοβάται να καταδυθεί στα πιο σκοτεινά βάθη της ψυχής της, για να ανασύρει όλο το ωμό και ενστικτώδικο πάθος που με έναν αλλόκοτο, εξωανθρώπινο τρόπο, καταφέρνει να επαναφέρει την ισορροπία και το απόλυτο ζητούμενο από κάθε τραγωδία, την πολυπόθητη κάθαρση…